Over fictieve mensen die zich met je gevoelens gaan bemoeien.
Iemand – sorry dat ik zo vaag moet blijven – adviseerde mij om naar de Duitse miniserie Heimat te kijken. Sterker nog: we zouden die trilogie van vele, vele uren op haar bank gaan volgen, maar daar kwam helaas iets tussen van een andere dramatische omvang. Dat verdient een ander scenario door een andere schrijver. Drie dagen geleden trof ik echter de dvd-box Heimat 1 aan in een straatbibliotheek en kwam het alsnog van binge-watchen. Nu in m’n eentje, wat de concentratie enorm bevordert.
Deel 1 bleek inderdaad fascinerend. Dat riep een verlangen op naar deel 2 en deel 3. Edgar Reitz’ monumentale filmreeks doet in deze eerste elf afleveringen iets wat mij bijzonder aanspreekt: hij maakt van de grote Duitse geschiedenis geen opeenvolging van historische gebeurtenissen, maar laat haar neerdalen in het leven van een kleine gemeenschap. De oorlog, de wederopbouw en het Wirtschaftswunder blijven weliswaar voortdurend op de achtergrond aanwezig, maar Heimat gaat vooral over wat die veranderingen betekenen voor de mensen die toevallig in Schabbach wonen. De naoorlogse geschiedenis die ik op school vooral als een nogal droge opeenvolging van jaartallen en gebeurtenissen kreeg voorgeschoteld, krijgt hier een gezicht, een stem, een huwelijk, een liefdesaffaire, een ruzie en zo nu en dan een flinke familieramp.
Schabbach bestaat inmiddels echt. Althans: het bestaat als plaatsnaam niet echt. Het is een fictief dorp, waarvoor Reitz verschillende bestaande Hunsrück-dorpen als decor gebruikte, met Woppenroth als belangrijkste locatie. Ook Gehlweiler, Rohrbach en delen van Schlierschied werden gebruikt. Het merkwaardige is dat het fictieve Schabbach daardoor inmiddels bijna een geografische werkelijkheid heeft gekregen. Er zijn zelfs toeristische routes en locaties die bezoekers langs de plaatsen voeren waar het dorp van de familie Simon ooit werd gefilmd.
Schabbach ligt bovendien niet ver van Euskirchen, waar mijn vader een aantal jaren heeft gewoond. Dat is echter een ander verhaal dat geen groter publiek verdient. (Sorry; er zal in dit blogbericht vaker aan andere geschiedenissen worden gerefereerd, terwijl een verdere uitleg uitblijft.)
In deel 1 hield aflevering 9 mij zonder meer het meest in haar greep. Het heet ‘Hermännchen’ en hierin zien we de vijftien- of zestienjarige Hermann Simon, de jongste zoon van Maria, op een leeftijd waarop hij zich steeds nadrukkelijker aan de wereld van Schabbach lijkt te onttrekken. Hij is de enige uit de familie die naar het gymnasium in Simmern gaat. Daarvoor moet hij iedere ochtend vroeg opstaan en met de trein naar de 35 kilometer verderop gelegen school. Hij leest filosofie, schrijft gedichten en componeert liedjes voor gitaar. Zijn moeder koestert grote verwachtingen van hem: hij moet later studeren en ingenieur worden. Zelf lijkt Hermann echter een heel andere richting op te willen.
Dat verschil wordt nergens zwaar aangezet. Reitz hoeft Hermann niet tot een romantische buitenstaander te verklaren; hij laat hem eenvoudig zijn. Juist daardoor wordt zichtbaar hoe vreemd hij eigenlijk is binnen zijn eigen omgeving. Terwijl Anton zich met zijn optische fabriek steeds steviger in het nieuwe Duitsland nestelt en Ernst met zijn helikopter letterlijk probeert op te stijgen, trekt Hermann zich terug in boeken, muziek en zijn eigen gedachten. De broers zoeken hun plaats in de veranderende wereld ieder op hun eigen manier. Hermann lijkt ondertussen vooral te zoeken naar een uitweg uit de wereld waarin hij geboren is.
Dan verschijnt Klärchen.
Zij is elf jaar ouder dan Hermann en werkt inmiddels bij Antons fabriek. Ze is bovendien geen oorspronkelijke Schabbacher: ze kwam na de oorlog vanuit het Ruhrgebied naar de Hunsrück en werd in het gezin Simon opgenomen. Daarmee is zij in zekere zin zelf al een buitenstaander. Misschien is dat ook een van de redenen waarom Hermann zich tot haar aangetrokken voelt. Zij behoort niet helemaal tot de wereld die hem zo benauwt, maar staat er ook niet volledig buiten.
Hun verhouding begint merkwaardig genoeg niet als een grote romantische liefde. Na een bedrijfsfeest belandt Hermann bij Klärchen en Lotti in bed. Wat voor de vrouwen aanvankelijk vooral een speels en seksueel avontuur lijkt, krijgt voor Hermann een andere betekenis. Hij wordt verliefd op Klärchen. Vervolgens schrijft hij voor haar gedichten en liederen en ontstaat er een geheime verhouding. De zolder van het huis wordt hun schuilplaats. Daar, boven het alledaagse leven van de familie, creëren ze tijdelijk een wereld waarin de regels van Schabbach niet lijken te gelden.
En precies daar zit voor mij de eigenlijke kracht van de aflevering.
Want Hermännchen gaat uiteindelijk niet alleen over een jongen die verliefd wordt op een oudere vrouw. Het gaat over iemand die ontdekt dat er een leven bestaat dat hij werkelijk zou willen leiden; en vervolgens moet ervaren dat de wereld waarin hij geboren is hem dat leven niet toestaat.
Dat wordt pijnlijk duidelijk wanneer Klärchen zwanger blijkt te zijn. Zij besluit tot een abortus en vertrekt vervolgens naar Koblenz. Hermann begrijpt aanvankelijk vooral dat zijn liefde hem wordt afgenomen. Wanneer hij haar met Antons auto opzoekt, krijgt hij te horen dat Anton juridische stappen tegen Klärchen zal ondernemen als zij Hermann nog langer ontmoet. Hun laatste ontmoeting maakt hem duidelijk dat er geen eenvoudige terugkeer naar de oude situatie bestaat.
Wat daarna gebeurt, vind ik misschien nog aangrijpender dan de liefdesgeschiedenis zelf. Hermann keert zich tegen zijn familie en besluit Schabbach te verlaten zodra hij oud genoeg is. De jongen die aan het begin van de aflevering nog ergens tussen kind en volwassene in lijkt te hangen, heeft aan het einde een besluit genomen dat veel verder reikt dan een verbroken liefde: hij wil weg.
Dat maakt de titel achteraf bijna ironisch. Hermännchen — ‘kleine Hermann’. Het is de naam waaronder zijn familie hem kent, een verkleinwoord dat hem tegelijk beschermt en klein houdt. Maar gedurende die ruim twee uur zien we juist hoe hij probeert op te houden dat kleine jongetje te zijn. Zijn muziek, zijn gedichten, zijn filosofische belangstelling en zijn liefde voor Klärchen zijn allemaal manieren om een wereld te bereiken die groter is dan Schabbach.
En misschien is dat precies waarom deze aflevering mij zo bijbleef. Niet omdat ik zoveel herkenning in Hermann zou willen claimen, maar omdat Reitz op een buitengewoon subtiele manier laat zien wat er kan gebeuren wanneer iemand innerlijk al ergens anders is dan de omgeving waarin hij leeft. Je kunt lichamelijk nog gewoon aan de keukentafel zitten, naar je moeder luisteren, naar school gaan en onderdeel zijn van een familie, terwijl er zich in je hoofd allang een andere wereld heeft gevormd.
De tragiek is dan niet noodzakelijk dat die andere wereld een illusie is. De tragiek kan juist zijn dat hij werkelijk bestaat, maar dat je omgeving hem niet kan zien.
De afgelopen dagen was ik zo door Heimat 1 gegrepen geraakt – en vooral door Hermännchen – dat ik onmiddellijk over Heimat 2 wilde beschikken. Op Marktplaats vond ik een exemplaar van de dvd-box bij een verkoper in Arnhem. Dat had iets aangenaam noodlottigs. De rit naar de verkoper kreeg iets van een queeste, niet eens zo heel anders dan de inspanning die Hermännschen in zijn jonge jaren bereid was te leveren om verder te komen in het leven; ook ik moest een afstand afleggen om mijn volgende bestemming te bereiken.
Eenmaal thuis lag Heimat 2 klaar voor een tweede bingewatchsessie, toen ik een bericht kreeg van een vriendin die momenteel in Tropea een cursus Italiaans volgt. Zij vertelde over een mede-cursist die had laten vallen dat hij Schauspieler was. De deelnemers mogen tijdens de cursus uitsluitend Italiaans met elkaar spreken. Ze schreef: E allora abbiamo un attore e pittore nel nostro gruppo. Sai alcuni di questi film? Le pitture anche sono belle 😃
Zijn naam was Karl Knaup. Ik zocht hem op. Karl Knaup blijkt als acteur aan Die zweite Heimat te hebben meegewerkt. Hij wordt in de aftiteling vermeld als Karl-H. Knaup en speelt in één aflevering in precies de dvd-box die ik diezelfde dag in Arnhem had opgehaald.
Natuurlijk is dit een prima verklaarbare toevalligheid – er zijn veel Duitse acteurs en er worden veel dvd-boxen op Marktplaats aangeboden – die mij niettemin groot genoeg lijkt om even bij stil te staan.
Ik popel om Heimat 2 te gaan bekijken. Niet alleen omdat ik benieuwd ben wat Hermann in München gaat aantreffen. Die Zeit der ersten Lieder begint immers precies waar Hermännchen ons achterliet: Hermann heeft Schabbach verlaten, heeft gezworen nooit meer verliefd te worden en vertrekt naar München om zich aan de muziek te wijden. Daar komt hij terecht in een wereld die op alle mogelijke manieren verder verwijderd is van Schabbach dan hij zich vermoedelijk had kunnen voorstellen.
En daar is natuurlijk ook nog Klärchen. Of beter gezegd: Gudrun Landgrebe. Hoe vaak kan een mens eigenlijk verdragen dat andere mensen verliefd zijn op iemand op wie hij zelf inmiddels ook verliefd is geworden? Misschien vormt dat een van de ongemakkelijkste eigenschappen van een goede serie: dat de personages na verloop van tijd niet meer alleen fictieve mensen zijn die je bekijkt, maar mensen van wie je begint te verlangen dat ze zich een beetje gedragen zoals jij hoopt.
Wat natuurlijk om moeilijkheden vraagt.
ronaldvannoorden.com 