Categorie: Gedrag

De gepaste schoenfase

Na de teen-condooms leek het nu weer even: hoge hakken, echte liefde.

Een ernstig geval van keuzestress, dat sommigen zouden bestempelen als een luxeprobleem, leidde tot het volgende berichtje van een vriendin vanuit een chique winkel in Utrecht: ‘Totaal ander onderwerp nu, en ik weet dat er veel ergere dilemma’s bestaan, maar waarom zijn er zo veel lelijke schoenen?’

Ik wist dat zij niets zou hebben aan mijn antwoord, maar ik zat nog in de fase van ad rem willen zijn, dus schreef ik, ook vanuit een winkel: ‘Hoe duurder de schoen, hoe groter de kans dat hij eruitziet alsof hij is samengesteld uit restafval van een orthopedische kliniek en een legodoos. Men noemt dit “avant-garde”, maar wij weten wel beter: het is gewoon een sociaal experiment om te zien hoe ver mensen gaan voor een merklogo.’

Omdat ik precies wist wat ik nodig had in de zaak waar ik was – ik bevond mij in de wachtrij van een apotheek – en ik dus tijd genoeg had, maar ook omdat mijn gevoel voor humor nog niet afdoende was aangetoond, liet ik hierop volgen: ‘Ik kan trouwens ook wel een voordeel bedenken. Lelijk schoeisel vormt eigenlijk een beveiligingssysteem. Niemand gaat je overvallen voor een paar patta’s dat eruitziet als twee opgeblazen vissen of Crocs met nepbont.’

Mmm, alweer te matig misschien om echt leuk te lijken, dus waarschijnlijk zouden er nog meer te snel geconstrueerde antwoorden volgen. Eigenlijk demonstreerde ik hiermee precies de reden waarom er overproductie is in de mode-industrie; de kwantiteit moet een soort van sporadische kwaliteit waarborgen. Maar wacht, nu had ik plotseling een hele persoonlijke associatie.

Ik moest opeens aan Elisabeth denken. Wat had ik haar Vibran FiveFingers leuk gevonden. Koddig, guitig, aandoenlijk en schalks, dat waren de woorden die ik aanvankelijk voor haar en haar teenschoenen bedacht. Wat ik er ook zo geweldig aan vond, was dat de dingen zolen van niks bezaten. Elisabeth en ik waren even groot. Ik flaneerde graag met haar.

Toch zou mijn vertedering snel verdwijnen. De afspraak om te gaan hardlopen kreeg een flinke knauw bij haar voordeur, die open en dichtging als ik haar ophaalde. Ik was altijd precies op tijd of net iets te vroeg. Zij was nooit klaar, moest nog van alles doen. Ze duwde me een Duitstalig boek in handen. Zo kon ik de tijd in haar portiek met Goethe doden of een andere ‘echte’ schrijver. Haar schoentjes mochten ook niet naar binnen. Die stonden daar ‘ganz alleinig und barfüßerisch’ voor de dorpel. Zolang zij er zelf niet in zat vond ik ze best bizar.

Ik begrijp niet waarom ze mij zo rigoureus buitensloot. Het leidde er toe dat ik, zittend op de harde rand van een plantenbak, steeds luider ging voordragen. Op een gegeven moment begon mijn gereciteer qua luidheid op de toespraken van Hitler of Goebbels te lijken. Dat vond ze helemaal niet erg. Het enige compliment dat ze mij ooit heeft gegeven is dat ik sprak met een “geloofwaardig hoogduits” accent. En zij kon het weten want ze had het gestudeerd.

Het contact met haar is verbroken. Dat kwam niet door haar schoeisel maar toch: in het bos liep het fout met de voethandschoenen die de natuurlijke bewegingen moesten simuleren. Ze kon het parcours, dat harde en zachte stukken bevatte, alsook passages met wortels en modderige delen, nooit ononderbroken voltooien. De grond bleek ongeschikt, de zolen te dun, haar voeten te gevoelig. Het werd haar allemaal te moeilijk. Waarom kon ik geen route uitstippelen met alleen maar zachte paden?

De basis viel weg. We haalden elkaar uit ons normale ritme. Dat placht liefde ook te doen, maar onze verstoringen bleken niet liefdevol. De vriendin in Utrecht had inmiddels een knoop doorgehakt; ze stuurde een foto van haar aankoop. Ik kon niet zeggen dat ik haar keuze reuze vond. Te hoge hakken misschien. Maar geen probleem uiteraard. Als zij ze aan had, zou alles goedkomen. In die schoenfase zaten we nog.

Uit hun stekker; kortsluiting in Arnhem

Hoe een poging tot cultuurbehoud ontaardde in museumroof.

Speciaal voor de opening van de expositie Bakudengar (Luister naar elkaar) was in een van de grootste zalen van Museum Arnhem een tijdelijk podium opgetrokken, gedrapeerd met een prachtig batikachtig doek. Daarvoor zaten muzikanten met een koloniale achtergrond die gamelanmuziek ten gehore gingen brengen. We zouden getrakteerd worden op een traditioneel welkomslied.

De nieuwe vleugel van Museum Arnhem steekt vijftien meter uit over de stuwwal, waardoor bezoekers ‘zwevend boven de bomen’ van een weids uitzicht over de omgeving genieten. Ze is betegeld met 82.000 unieke, met de hand vervaardigde tegels. Het bijzondere kleurverloop van de tegels op de gevel, van aardse tinten aan de walkant tot ijsblauw aan de zijde richting de rivier, symboliseert de locatie van het museum op de door een gletsjer ontstane stuwwal (een idee van Benthem Crouwel Architects). Over glad ijs gesproken: gauwdiefjes hebben niets aan deze doodlopende gang.

De muziek zwol aan, begeleid door de zang van een dame op leeftijd. Laat ik haar stem, met alle respect voor de traditie, ‘karaktervol’ noemen. Of, voor de minder spiritueel ingestelde luisteraar zoals ik, die er maar niet ‘in’ kon komen: een tikkeltje gammel.

Ik bleef mijzelf wijsmaken dat authenticiteit nu eenmaal schuurt en dat het niet aan de zangeres lag dat ik was afgeleid. Een zeldzaam moment van zelfkennis, want de realiteit gaf me direct gelijk. Mijn concentratie werd namelijk niet op de proef gesteld door de zangkunst, maar door een nabijstaande video-installatie. Onder het scherm daarvan hing een dozijn koptelefoons aan haakjes, waaruit het schelle geluid ontsnapte van een koloniale film die daarboven werd vertoond.

In verband met de muziekuitvoering stonden wij, het halvemaanvormige publiek, met onze rug naar deze auditieve stoorzender. In een straal van zo’n tien meter hielp het gekrijs uit de schelpen elk greintje cultuurbeleving vakkundig om zeep. Omdat de video in een eeuwige loop werd gevangen, was er geen hoop op een natuurlijke dood van het geluid. Ik besloot dat er een interventie moest plaatsvinden; voor de wetenschap, voor de kunst, maar vooral voor mijn eigen gemoedsrust die maar niet van de grond wilde komen.

Blij dat ik weer eens mijn eigen voorstelling binnen de voorstelling op mocht voeren, dook ik met de lenigheid van een ervaren saboteur achter de installatie. Daar vond ik de voedingskabel in een stekkerhuls. Ik hoefde ze alleen maar uit elkaar te trekken. Missie geslaagd, zo vermoedde ik. Toen ik echter met een triomfantelijke blik achter het scherm vandaan kwam, bleek de techniek mij te slim af te zijn geweest. Het beeld was weg, maar de koptelefoontjes schalden onverstoorbaar verder.

Tijd voor plan B, bedacht ik, toen ik, terug in de luistersikkel, op adem was gekomen. Gelukkig leven we in een tijd waarin koptelefoons niet meer met draden aan de geluidsbron vastzitten. Ik begon ze één voor één van hun haakjes te bevrijden, in de hoop dat ze buiten het bereik van de zender hun irritante relaas zouden staken.

Terwijl ik met een tros van die dingen om mijn armen de nieuwe vleugel van het museum inschoot – een gang die ver over de Arnhemse stuwwal uitsteekt en eindigt bij een enorm raam met uitzicht over de Rijn – verstierf inderdaad het geluid. De draadloze verbinding had haar grens bereikt.

Dat werd voor mij helaas ook het einde van het liedje. Een suppoost had mij in het vizier gekregen. En daarna nog één, die draadloos verbonden bleek met de eerste via diens alarmknop. In de ogen van de beveiliging was ik niet de redder van de gamelan-akoestiek, maar de man die op klaarlichte dag de audio-inventaris probeerde te ontvreemden.

Terwijl de oude dame haar wankele noten over de menigte uitstrooide, werd ik naar een kamertje geleid waar het doodstil was.

Het had wat minder fel gekund

Maar ja, die Wennemarsjes hebben losse handjes.

Het incident op de 1000 meter schaatsen tijdens de Winterspelen liet me niet los. Joep Wennemars werd tijdens zijn rit gehinderd door de Chinese schaatser Lian Ziwen, wat zijn kansen op een medaille ernstig schaadde. Dat Lian Ziwen vervolgens zijn excuses aanbood, getuigt van sportiviteit en fair play; het was een correcte en waardige reactie op een incident dat vrijwel zeker niet met opzet plaatsvond. Des te onbegrijpelijker was de reactie van Joep Wennemars zelf, die desondanks een slaande beweging naar hem maakte. Dat is gedrag dat niet past bij een topsporter die geacht wordt een voorbeeld te zijn voor anderen. Mijn verontwaardiging was dan ook groot.

Een boze volger op X en een enthousiaste volgster op BlueSky.

Die verontwaardiging bracht mij ertoe een brief te schrijven naar de Volkskrant, die de krant daadwerkelijk plaatste. Achteraf moet ik bekennen dat mijn bewoordingen wat aan de scherpe kant waren. Ik schreef dat topsporters narcisten van het ergste soort zijn en dat Joep voor het leven geschorst zou moeten worden. Als ik er nu op terugkijk, zijn dat wel erg harde woorden voor wat in essentie een onbezonnen gebaar was in een moment van intense frustratie en verdriet. Topatleten staan onder een enorme druk; dat is geen excuus, maar het verdient wel een plek in de beoordeling. Ik blijf bij het standpunt dat Joep zich sportiever had kunnen en moeten gedragen, maar geef toe dat mijn formulering niet helemaal in verhouding stond tot het vergrijp.

Wat vader Erwin Wennemars betreft, ligt de zaak anders en voel ik me minder geneigd tot matiging. Erwin sloeg in zijn opwinding over de prestaties van zijn zoon de bril stuk op de neus van een volstrekt argeloze toeschouwer. Dat is niet alleen onbezonnen gedrag, maar ook fysiek gevaarlijk voor een derde partij die er helemaal niets mee te maken had. Als je het zo leest, snap je eigenlijk niet hoe zoiets kan gebeuren. De man is een opgewonden standje, en dat vind ik een probleem, zeker gezien zijn publieke rol.

Erwin Wennemars zit immers aan tafel als commentator bij een sportprogramma op televisie. Vanuit die positie wordt van hem verwacht dat hij gezaghebbend en evenwichtig commentaar levert, en een zekere voorbeeldfunctie uitstraalt naar het kijkerspubliek. Een commentator die van de zijlijn anderen oproept tot kalmte en sportiviteit, maar zelf ontploft bij succes of tegenslag, geeft een tegenstrijdig en ongeloofwaardig signaal. Of hij die rol nog geloofwaardig kan vervullen in het licht van dit incident, is een terechte vraag die wat mij betreft nog niet beantwoord is.

Al met al schetst het geheel een familieportret van grote passie voor de schaatssport, maar ook van een zelfbeheersing die onder druk snel het onderspit delft. Passie is mooi, en het is onmiskenbaar dat de familie Wennemars leeft voor de sport. Maar passie zonder zelfcontrole is in de publieke arena geen kwaliteit; het is een risico. Voor de sport, voor het publiek, en uiteindelijk ook voor henzelf.

Bril aan gort. Als een ex-sportman zoiets flikt heet dat eufemistisch: ‘De voormalige vedette zat hoog in zijn emotie.’

I Have Tried in My Way To Be Free

Op zoek naar niet-competitieve excellentie.

In zijn debuutroman presenteert Donn Verraño Dalón een psychologisch geladen thriller die de lezer meevoert van de glanzende arena’s van topsport naar de ijzige, onherbergzame hoogten waar waarheid en bedrog met elkaar verweven raken.

Ernst Casimir is het prototype van de succesvolle topsporter: gedisciplineerd, gedreven, en onaantastbaar in zijn prestaties. Dalón schetst een protagonist wiens jeugd wordt gekenmerkt door triomfen en medailles, maar ook door een emotionele leegte die des te pijnlijker wordt wanneer we beseffen wat eraan ten grondslag ligt. Na de tragische dood van zijn ouders tijdens een bergexpeditie wordt Ernst opgevoed door zijn grootouders Champ en Ellen Clark, in een milieu waar prestige zwaarder weegt dan genegenheid en waar prestatie de enige valuta is die ertoe doet.

De auteur excelleert in het blootleggen van de toxische mechanismen achter het schijnbaar glamoureuze wereldje van de topsport. Ernst’ personal trainer Rido Knak functioneert als katalysator voor het ontwaken van de sportkampioen: wanneer Ernst ontdekt dat zijn faam wordt uitgemolken voor andermans gewin, begint het vernis van zijn zorgvuldig opgebouwde leven af te bladderen. Het is een bitter moment van zelfreflectie, en Dalón laat de lezer voelen hoe verlammend het moet zijn om te beseffen dat je louter een instrument bent geweest in andermans ambitie.

De intrede van onderzoeksjournalist Hudson markeert een keerpunt in het verhaal. Voor het eerst ervaart Ernst een connectie die verder reikt dan zijn atletische capaciteiten. Hudson’s fascinatie voor de ware toedracht van het bergongeluk dat Ernst’ ouders het leven kostte, biedt hem niet alleen hoop op antwoorden, maar ook op emotionele verlossing. De twee mannen trekken samen de bergen in, letterlijk en figuurlijk op zoek naar waarheid.

Dalóns proza komt tot leven in de beschrijvingen van de beklimming. De bergen worden meer dan een decor; ze functioneren als een metafoor voor Ernst’ innerlijke strijd, voor de psychologische hoogtes die hij moet bedwingen om tot de kern van zijn verleden door te dringen. De auteur weet de lezer te laten voelen hoe de ijle lucht en de genadeloze omstandigheden parallel lopen aan Ernst’ groeiende gevoel van isolatie en kwetsbaarheid.

Wat I Have Tried in My Way To Be Free bijzonder maakt, is de manier waarop Dalón thema’s als identiteit, verraad en de zoektocht naar autonomie met elkaar verweeft. Ernst is zijn hele leven gevormd door de verwachtingen en manipulaties van anderen; eerst door zijn grootouders, later door zijn trainer, en uiteindelijk… Maar hier moet de recensent zijn lippen op elkaar houden. Laat ik volstaan met te zeggen dat de climax van het verhaal zowel onthutsend als onvermijdelijk aanvoelt, een culminatie van alle motieven die Dalón subtiel heeft gezaaid.

De titel van het boek – een regel die doet denken aan de melancholische berusting van een Leonard Cohen-lied – vat de essentie van Ernst’ reis samen. Het is een poging tot bevrijding, hoe onaf en gebrekkig ook, van iemand die langzaam beseft dat vrijheid niet ligt in prestaties of goedkeuring, maar in het vermogen om je eigen waarheid onder ogen te zien, hoe pijnlijk die ook mag zijn.

I Have Tried in My Way To Be Free is geen perfect boek. Sommige wendingen voelen enigszins voorspelbaar aan, en de karakterontwikkeling van bijfiguren blijft soms onderbelicht. Toch is dit een indrukwekkend debuut dat lezers zal boeien die houden van psychologische spanning en morele complexiteit. Dalón bewijst dat hij een stem is om in de gaten te houden.

Aanbevolen voor: liefhebbers van literaire thrillers, lezers die geïnteresseerd zijn in de duistere kant van topsport, en iedereen die houdt van verhalen over complexe familiedynamiek en verraad.

Alternatieve boekomslagen

Een opvanghuis voor boeken zonder inhoud.

Het menu ALT op mijn site bevat een pagina voor boeken die nooit zijn afgemaakt. ALT staat voor alternatieve boekomslagen. Dat verwijst naar een versie die wél van de grond kwam. ALT biedt ook onderdak aan Mock Books, Ghost Books en Cover-ups; projecten waarvan de ontwikkeling bleef steken in hun buitenkant. Het zijn creaties van een Window Dresser (om in Engelse termen te blijven). Je kunt me ook een Facade Engineer noemen of een Vanity Press Publisher, want ijdelheid vormt een belangrijk deel van mijn motivatie.

Het boek genaamd Vapor Book Writer lost na een optreden van The Beatles in rook op. Daar had ik tenslotte niets zinnigs meer aan toe te voegen. Kan het vluchtiger? We leven in een beeldcultuur en ik doe graag mijn duit in het zakje. Ondertussen probeer ik grappig te zijn, en bescheiden; begrippen die elkaar vaak in de weg zitten.

Ik speel de ALTviool. Niet de melodie, niet de solo, maar een begeleidend stemmetje dat meedoet maar zelden wordt opgemerkt. Je zou deze hele onderneming psychologisch kunnen interpreteren als een zorgvuldig geconstrueerde manier om aanwezig te zijn zonder de inhoud te hoeven verklaren. Die laat zich tegenwoordig mede beïnvloeden door AI en dat durf ik (nog) niet hardop te zeggen. 

Ornithologische parallellen; 3. Onopvallendheid versus roem

De roek kan niet pronken met zijn bescheidenheid. De monnik kan dat wel en doet dat soms.

Fragment uit Terug naar de roeken in het stoppelveld

Na de vermeende zelfkastijding (zie eerder) en de schijnbare soberheid (zie eerder) blijft er nog één parallel over die zich moeilijk laat handhaven. Niet omdat zij te ver gezocht is, maar omdat zij zich bij nadere beschouwing tegen zichzelf keert. De roek leeft onopvallend zonder daarvan een deugd te maken; zijn bestaan laat weinig sporen na en vraagt geen erkenning. De monnik daarentegen streeft naar een leven dat evenmin wil opvallen, maar doet dat binnen een wereld die juist gevoelig is voor tekenen van nederigheid. Waar de roek eenvoudigweg is, wordt de monnik gezien, en precies daar begint de vergelijking te wringen. Er bestaat een soberheid die geen getuigen nodig heeft en een soberheid die haar betekenis juist aan getuigen ontleent; de roek behoort tot de eerste categorie, de monnik hoopt tot dezelfde te behoren, maar leeft in een cultuur waarin zelfs terugtrekking zichtbaar wordt. Zo ontstaat een ongemakkelijke parallel: hoe meer de monnik zijn bestaan wil onttrekken aan betekenis, hoe groter de kans dat het juist betekenis krijgt toegekend.

De roek verdwijnt spoorloos; de monnik laat, ondanks zichzelf, sporen na. De roek kent geen traditie. De monnik wordt er een. John Rogers Herbert schildert met Laborare est Orare een idyllisch tafereel van broeders die graan oogsten in een glooiend landschap. Ja, er wordt hard gewerkt, maar wie zou hier niet bij willen springen? De arbeid oogt licht, het zweten gematigd, de gemeenschap harmonieus. Niets in dit beeld schuurt, niets verstoort de rust. De soberheid is hier niet schraal, maar weldadig; geen opoffering, maar een levensvorm die zich bijna vanzelf aanbeveelt. Juist daarin openbaart zich de paradox van dit hoofdstuk: onopvallendheid wordt aantrekkelijk, arbeid verheven, stilte esthetisch. Wat ooit bedoeld was als terugtrekking uit de wereld, verschijnt hier als alternatief voor haar drukte. De monnik verdwijnt niet, hij wordt voorbeeld. En waar een voorbeeld verschijnt, ontstaat navolging, bewondering en uiteindelijk traditie.

Nogmaals gezegd: de roek leeft zonder nalatenschap. De monnik streeft ernaar, maar kan haar niet ontlopen. Waar de roek verdwijnt in zijn omgeving, wordt de monnik ertegen afgezet. Onopvallendheid blijkt bij de mens zelden een eindpunt, maar vaak een omweg. Wie zich zichtbaar onttrekt, wordt herkend; wie herkend wordt, wordt benoemd; en wat benoemd wordt, krijgt waarde toegekend. De monnik die zich terugtrekt uit de wereld ontkomt niet aan de blik van diezelfde wereld, juist omdat zijn terugtrekking afwijkt. Stilte wordt gelezen als discipline, soberheid als morele kracht, afzondering als voorbeeld. Zo kan ascese ongemerkt prestige worden, en nederigheid een stil kapitaal. Niet omdat de monnik dit nastreeft, maar omdat menselijke samenlevingen geneigd zijn betekenis te hechten aan wie zich aan hen onttrekt. De roek kent deze omkering niet. Zijn onopvallendheid roept geen bewondering op, geen navolging, geen verhaal. Zij blijft wat zij is: een wijze van bestaan, geen boodschap.

Waar deze omkering eenmaal werkzaam is, laat zij zich moeilijk begrenzen. Wat begint als individuele terugtrekking kan uitgroeien tot voorbeeld, wat voorbeeld is wordt navolgbaar, en wat navolgbaar is, wordt geïnstitutionaliseerd. De geschiedenis van het monnikenleven laat zien hoe een streven naar onopvallendheid zich langzaam heeft verdicht tot regel, orde, traditie en uiteindelijk tot zichtbare vormen van aanzien. De soberheid van de enkeling wordt opgenomen in een systeem dat haar bewaart, toont en viert. Niet zelden ontstaat zo een paradoxale pracht: geen uitbundige rijkdom, maar wel monumentale eenvoud, ritueel herhaalde armoede, zorgvuldig gecodeerde nederigheid. De roek kent deze weg niet. Zijn levenswijze laat zich niet bewaren, niet verheffen, niet doorgeven. Zij sterft met hem mee en begint telkens opnieuw, zonder geschiedenis. De roek ontsnapt aan roem door haar niet te kennen. De monnik ontkomt er niet aan, juist omdat hij haar verwerpt.

Misschien volstaat het daarom om de roek weer los te laten. Hij hoeft niets te betekenen. Hij kraait, leeft, verdwijnt. Met deze parallel eindigt niet de vergelijking, maar haar draagkracht. De volgende observaties zullen minder spiegelen en meer uiteenlopen.

Ornithologische parallellen; 2. Habijt/verenpak

Een roek bezit een broek, volgens ornitologen, maar hij heeft hem overdrachtelijk bijna nooit aan.

Fragment uit Terug naar de roeken in het stoppelveld

De monnik probeert zijn natuur te overstijgen; de roek gehoorzaamt eraan zonder restschuld. Misschien geldt dit onderscheid voor alle monnik–roek-parallellen die ik hier nog naar voren wil brengen. Symbolische gelijkstelling tussen mens en dier blijkt vaak onmogelijk, maar in de lichte tegenstelling openbaart zich ook een vorm van verwantschap. Vandaag wil ik het hebben over het habijt en het verenpak. In het licht van het bovenstaande zou je kunnen zeggen: het habijt verbergt het lichaam, het verenpak ís het lichaam. Beide vormen nogal onopvallende lichaamsbedekkingen in een toch al sober bestaan. Voor roeken was de kleur geen keuze, maar een evolutionaire aanpassing. Het is duidelijk dat monniken er nooit op uit waren de laatste mode te volgen.

De monnik oefent zich in gehoorzaamheid aan een regel; de roek gehoorzaamt zonder oefening zijn natuur. In deze spanning tussen keuze en instinct ligt de kern van hun verwantschap. Dat verschil laat zich niet overbruggen, maar het verheldert de vergelijking. Zo ook, dat zij zich in eenzelfde soort van sober gewaad hullen.

De kleur en het ontwerp van het habijt zijn ontstaan uit soberheid en zelfbeperking. Wat bij de roek onvermijdelijk was, is bij de monnik gekozen; wat bij de roek lichaam werd, is bij de monnik teken: ongeverfde wol, eenvoudige snit, herhaalbaarheid boven individualiteit, armoede als deugd, onopvallendheid als streven. Waar bij de roek kleur en vorm het resultaat zijn van natuurlijke selectie, zijn zij bij de monnik het gevolg van een morele en institutionele keuze. Het zwart van de roek heeft geen betekenis, maar geeft een toestand weer; het uiterlijk van de monnik is beladen met bedoeling. In beide gevallen — en dat is dan toch weer een vergelijking die opgaat — ontbreekt een esthetisch verlangen. Het ene zwart is onvermijdelijk, het andere bedacht; mooi zijn was nooit een streven.

Wat bij de monnik schaamte en kuisheid heet, heeft bij de roek geen equivalent. De vogel kent geen schaamte, zoals hij ook geen zonde kent; zijn verenpak verhult niets en onthult niets, maar doet wat het moet doen. Camouflage is geen deugd, slechts een gevolg. Toch ontstaat er opnieuw een parallel, zij het een scheve. Zowel monnik als roek gaan op in een collectief dat groter is dan het individu. De monnik door zich te voegen naar de orde, herkenbaar en inwisselbaar, de roek door tot een soort te behoren waarvan kleur en vorm geen persoonlijke variatie dulden. Waar bij de monnik herkenbaarheid een oefening in discipline is, is zij bij de roek een biologisch gegeven. Zelfs de tijdelijkheid verschilt: de monnik blijft zijn regel trouw, de roek wisselt van veren en blijft toch dezelfde. Het één vergt volharding, het ander gehoorzaamheid en juist in dat verschil wordt duidelijk hoe ver de vergelijking kan reiken zonder haar te forceren.

Zo eindigt dit tweede deel van mijn ornitologische parallellen: het habijt en het verenpak, soberheid en gehoorzaamheid, bedekking en belichaming; de monnik en de roek tonen hoe uiterlijke vormen verbonden zijn met innerlijke of functionele noden. De vergelijking is nooit perfect; ze dwingt tot terughoudendheid. Maar juist in de spanning tussen het gekozene en het onvermijdelijke, tussen discipline en instinct, openbaart zich een inzicht dat bij mij bleef hangen: dat orde, soberheid en herkenbaarheid in heel verschillende werelden op vergelijkbare manieren betekenis krijgen, al is die betekenis voor mens en vogel fundamenteel verschillend. Het habijt bedekt de mens, het verenpak omhult de vogel. In hun soberheid en gehoorzaamheid weerspiegelt zich eenzelfde stille schoonheid.

Breaking the Spell (Part II; Hfst 4, 5 en 6)

Part II: The Evolution of Religion (4: The Roots of Religion, 5: Religion, the Early Days, 6: The Evolution of Stewardship)

In Part II van Breaking the Spell zet Daniel C. Dennett een volgende stap. In het eerste deel van het boek laat hij zien waarom religie onderzocht mag worden. In dit tweede deel laat hij zien hoe religie is ontstaan en gegroeid. Niet als iets dat ineens uit de lucht kwam vallen, maar als iets dat zich langzaam heeft ontwikkeld, samen met de mens. Dennett kijkt hier niet naar de vraag of religie waar is, of goed of slecht. Hij stelt een andere vraag: hoe kon religie ontstaan, en waarom bleef zij bestaan? Om dat te begrijpen, behandelt hij religie als een menselijk verschijnsel, gevormd door onze manier van denken, samenleven en doorgeven van ideeën.De hoofdstukken 4, 5 en 6 horen duidelijk bij elkaar. Ze beschrijven drie stappen in dat proces: eerst de wortels, dan de eerste vormen, en tenslotte het beheer van religie.

De illustratie van Daniel C. Dennett is een bekende artistieke weergave van de Amerikaanse kunstenaar Saul Steinberg. Steinberg was een beroemde cartoonist en illustrator, vooral bekend van zijn werk voor The New Yorker. Ik heb de caricatuur hier gebruikt met gesupposeerde goedkeuring.

In hoofdstuk 4 (The Roots of Religion) gaat Dennett op zoek naar de basis. Hij laat zien dat religie niet begint bij goden of leerstellingen, maar bij gewone menselijke eigenschappen. Mensen zijn geneigd om bedoelingen te zien, ook waar die er misschien niet zijn. We zoeken naar patronen, verklaringen en betekenis. Die neigingen hielpen ons ooit te overleven, maar ze maken ons ook gevoelig voor religieuze ideeën. Religie groeit hier als het ware uit menselijke gewoonten van denken.

Hoofdstuk 5 (Religion, the Early Days) gaat over wat mensen deden, nog vóór ze precies wisten wat ze geloofden. Dennett beschrijft vroege religie als een verzameling handelingen: rituelen, regels en verboden. Die praktijken werden herhaald omdat ze werkten, niet omdat iemand ze volledig begreep. Religie begon dus niet als een uitgewerkt verhaal, maar als gedrag dat groepen bijeenhield en orde bracht.

In hoofdstuk 6 (The Evolution of Stewardship) verandert er iets. Religie wordt nu iets dat bewaakt en doorgegeven moet worden. Er komen mensen die er zorg voor dragen: priesters, leiders, bewakers van tradities. Zij zorgen ervoor dat rituelen blijven bestaan en dat regels worden gevolgd. Dat maakt religie stabieler, maar ook minder open voor verandering. Behoud wordt belangrijker dan vragen stellen.

Samen laten deze hoofdstukken zien hoe religie stap voor stap vorm kreeg. Niet door één besluit of één openbaring, maar door een lange reeks kleine ontwikkelingen. Religie ontstaat uit menselijke denkpatronen, groeit via gedeelde praktijken en wordt uiteindelijk een systeem dat zichzelf in stand houdt. Deze drie hoofdstukken vormen daarmee de basis voor alles wat daarna komt in Breaking the Spell.

Part II: “The Evolution of Religion”, Hoofdstuk 4: “The Roots of Religion”

Korte samenvatting van hoofdstuk 4

Dit hoofdstuk vormt een inhoudelijke omslag in het boek: Dennett verplaatst zich hier van methodologie en interpretatie (hoofdstukken 1–3) naar verklarende vragen over de oorsprong van religie. Het is het moment waarop het naturalistische project echt begint te “graven”. Hoofdstuk 4 is het scharnierpunt van het boek (de overgang dus van vragen naar verklaren). Zonder hoofdstuk 4 zou Breaking the Spell methode-gericht blijven (analytisch), maar nu wordt het duidend. Hoofdstuk 4 zegt in essentie: religie is niet uit de hemel gevallen. Ze groeit uit menselijke vermogens zoals verbeelding, sociale gevoeligheid en betekenisdrang. Die wortels maken religie begrijpelijk en juist daarom moeten we ze onderzoeken. Dennett zegt:“Wie de wortels van religie onderzoekt, ontkent haar niet maar weigert tot een ondoorgrondelijk mysterie te verheffen en haar aan rationeel onderzoek te onttrekken.” Dennett presenteert dit hoofdstuk nadrukkelijk als hypothesevorming, geen definitief verhaal. Na dit hoofdstuk gaat Dennett dieper in op memetica, religieuze instituties, en maatschappelijke effecten.

De centrale inzet van hoofdstuk 4

De kernvraag van dit hoofdstuk is: waar komt religie vandaan als we haar volledig binnen de natuurlijke wereld proberen te verklaren. Dennett zoekt geen openbaring of “eerste waarheid”, hij zoekt meerdere, overlappende wortels; biologisch, cognitief en cultureel.

Afrekening met simpele oorsprongsverhalen

Dennett begint met een waarschuwing tegen te eenvoudige verklaringen, zoals:

  • “religie is door priesters verzonnen om mensen te manipuleren”;
  • “religie is gewoon angst voor de dood”;
  • “religie is een mislukte wetenschap”.

Hij wijst die niet volledig af, maar stelt dat geen van deze verklaringen op zichzelf voldoende is. Religie is volgens Dennett te oud, te wijdverspreid en te complex om één oorzaak te hebben.

De eerste wortel: cognitieve aanleg van de mens

Volgens Dennett bouwt religie voort op bestaande mentale vermogens. Hij stelt dat mensen:

  • extreem goed zijn in intentie toeschrijven;
  • patronen zien, zelfs waar ze er niet zijn;
  • handelen verklaren in termen van wil en bedoeling.

Deze vermogens zijn evolutionair nuttig (overleving), maar religie kan ze hergebruiken. Voorbeeld: liever tien keer onterecht denken dat er “iemand” is, dan één keer een echte dreiging missen. Religieuze ideeën sluiten perfect aan bij dit soort cognitieve gevoeligheden.

Agent-detectie en onzichtbare actoren

Dennett sluit hier aan bij ideeën die later bekend worden als Hyperactive Agency Detection. Mensen zijn geneigd gebeurtenissen toe te schrijven aan handelende wezens zelfs wanneer die onzichtbaar zijn. Dat maakt het idee van geesten, voorouders, goden psychologisch intuïtief. Dit verklaart niet of zulke wezens bestaan
maar waarom ze geloofwaardig aanvoelen.

Religie als bijproduct, niet als ontwerp

Religie is waarschijnlijk géén directe adaptatie. Dennett suggereert dat religie: niet “ontworpen” is door evolutie maar een bijproduct is van andere adaptaties: taal, sociale intelligentie, moreel redeneren, verbeelding. Vergelijking: schrijven is geen biologische adaptatie maar een cultureel gebruik van taal en motoriek. Religie werkt mogelijk net zo.

De rol van culturele evolutie

Vanaf dit hoofdstuk wordt culturele evolutie explicieter: ideeën verspreiden zich, sommige blijven beter hangen, andere verdwijnen.

Religieuze ideeën zijn vaak makkelijk te onthouden, emotioneel geladen, sociaal versterkt. Dit maakt ze cultureel succesvol, ongeacht hun waarheid. Dennett benadrukt dat succes niet gelijk staat aan waarheid. Succes slaat op de goede overdraagbaarheid.

Rituelen als gedragsankers

Dennett besteedt aandacht aan rituelen als herhalende gedragingen. Die zijn vaak kostbaar of tijdrovend maar sociaal goed zichtbaar. Functie:

  • ze versterken groepsidentiteit;
  • ze maken overtuigingen tastbaar;
  • ze filteren toegewijden van niet-toegewijden.

Rituelen zijn dus geen decoratie, maar dragende structuren van religie.

Religie vóór theologie

Dennett benadrukt dat religie ouder is dan systematische theologie en dat complexe geloofssystemen later zijn ontstaan. Eerst waren er praktijken, verhalen, rituelen. Pas daarna: doctrine, dogma, filosofische rechtvaardiging. Religie begint als gedrag, niet als theorie.

Waarom dit hoofdstuk gevoelig ligt

Dennett raakt hier aan een existentieel zenuwpunt. Als religie voortkomt uit menselijke cognitieve vermogens en culturele selectie, dan is ze niet gegeven van buitenaf, maar ontstaan van binnenuit. Voor sommigen voelt dit als onttovering, reductie, bedreiging van heiligheid.

Nogmaals, Dennett weigert religie als iets te beschouwen dat zich aan verklaring onttrekt. We mogen haar niet vrijwaren van verklarende analyse. Op bovenstaande kritiek zou hij ietwat geruststellende antwoorden: oorsprong verklaart, maar ontkent niet automatisch waarde.

Part II: The Evolution of Religion (5: “Religion, the Early Days”)

Korte samenvatting van hoofdstuk 5

Dit hoofdstuk is een keerpunt in Dennetts betoog. Waar hoofdstuk 4 de wortels van religie blootlegde (cognitief en biologisch), begint Dennett hier aan een historisch-evolutionaire reconstructie: hoe religie zich geleidelijk ontwikkelde van losse gedragingen en intuïties tot stabiele culturele systemen. Dit hoofdstuk is de overgang van oorsprong naar ontwikkeling en ook het fundament voor latere analyses van memes, religieuze instituties, macht en moraal. Zonder dit hoofdstuk blijft religie abstract; mét dit hoofdstuk wordt religie historisch en dynamisch. Hoofdstuk 5 zegt in essentie: religie begon niet als geloof in God, maar als herhaalde menselijke praktijken die groepen hielpen functioneren. Die praktijken werden verhalen, verhalen werden systemen, en systemen werden religies. “Religie is niet ontworpen om te werken, maar wat werkte, bleef en werd heilig verklaard.”

De inzet van hoofdstuk 5: geen oorsprong, maar een traject

Dennett maakt meteen duidelijk wat hij niet gaat doen: hij gaat geen “eerste religie” aanwijzen en geen moment van plotselinge openbaring. Het zal ook geen lineair, netjes verhaal worden. In plaats daarvan stelt hij: “Religie is niet ontstaan, maar gegroeid;
via vele kleine stappen, zonder centraal ontwerp.” Dit sluit aan bij zijn darwinistische denkwijze: geen schepping, maar graduele evolutie.

Religie vóór geloof: gedrag komt eerst

Een van de belangrijkste theses in dit hoofdstuk is: Religie begon niet met geloof, maar met gedrag. Dennett benadrukt dat vroege religieuze vormen waarschijnlijk bestonden uit rituelen, taboes, herhalende handelingen en sociale gewoonten zonder expliciete theologie of doctrine. Mensen deden dingen “omdat men ze deed”, niet omdat ze al een uitgewerkt geloofssysteem hadden. Praktijk ging vóór overtuiging.

“Competence without comprehension”

Dennett introduceert (impliciet of expliciet) een concept dat hij vaker gebruikt: “Mensen kunnen iets effectief doen zonder te begrijpen waarom het werkt.” Vroege religieuze praktijken bevorderden groepscohesie, stabiliseerden sociale verhoudingen en reduceerden conflicten, zonder dat men dat bewust wist. Net zoals: vogels nesten bouwen zonder bouwkunde, en mensen rituelen uitvoeren zonder sociologie.

Rituelen als evolutionair voordeel (maar niet ontworpen)

Dennett is hier zorgvuldig: hij zegt niet dat religie ontworpen is om adaptief te zijn. Hij zegt wél dat sommige religieuze praktijken adaptief bleken. Voorbeelden:

  • gezamenlijke rituelen → vertrouwen;
  • taboes → ziektebeperking;
  • offers → commitment-signalen.

Groepen met zulke praktijken waren stabieler, overleefden vaker en verspreidden hun gebruiken. Religie blijft bestaan omdat ze werkt, niet omdat ze waar is.

Van losse gewoonten naar culturele replicatoren

Hier schuift Dennett expliciet richting culturele evolutie: sommige rituelen worden herhaald, sommige verhalen blijven hangen, andere verdwijnen. Dit proces lijkt op natuurlijke selectie:

  • variatie,
  • overerving,
  • selectie.

Religieuze elementen functioneren hier als culturele replicatoren (later explicieter memes genoemd). Belangrijk: selectie gebeurt op overdraagbaarheid,
niet op waarheid of morele juistheid.

Dennett erkent gedeeltelijk dat hij de analogie met biologische evolutie te groot zou maken, en presenteert het hoofdstuk daarom als plausibel evolutionair scenario, geen sluitend bewijs.

De opkomst van specialisatie: sjamanen en proto-priesters

Dennett beschrijft hoe, naarmate religieuze praktijken complexer worden:

  • sommige individuen zich gaan specialiseren;
  • kennis, rituelen en verhalen ongelijk verdeeld raken.

Zo ontstaan sjamanen, medicijnmannen, rituele experts. Niet per se bedriegers, maar mensen met sociale rollen, die betekenis beheren. Dit is een cruciale stap: religie wordt institutioneel.

Intentionaliteit achteraf

Een subtiele maar belangrijke observatie: Religieuze praktijken worden vaak achteraf gerechtvaardigd. Eerst is er gedrag, daarna een verhaal dat verklaart waarom het gedrag zinvol is. Dennett noemt dit geen leugen, maar: “Een menselijk mechanisme om orde en betekenis te scheppen.” Zo ontstaat:

  • mythologie,
  • kosmologie,
  • morele rationalisatie.

Waarom religie zo hardnekkig is

In dit hoofdstuk wordt duidelijk waarom religie zo duurzaam is:

  • ze is ingebed in gedrag;
  • ze is sociaal bekrachtigd;
  • ze wordt van jongs af aangeleerd;
  • ze vraagt herhaling en participatie.

Religie is daardoor geen losse overtuiging, maar een levensvorm. Dit verklaart waarom rationele argumenten alleen zelden voldoende zijn om haar te veranderen.

Geen cynisme, maar naturalisme

Dennett benadrukt (impliciet maar consequent): dit verhaal ontkent geen oprechtheid. Vroege religieuze mensen waren niet dom of naïef; ze handelden binnen hun cognitieve en sociale context. Het punt is niet: ze hadden ongelijk, maar “Dit is hoe zulke systemen kunnen ontstaan.”

Part I I: “The Evolution of Religion”, hoofdstuk 6: “The Evolution of Stewardship”

Korte samenvatting van hoofdstuk 6

Dit hoofdstuk is een cruciale verdieping van Dennetts evolutionaire verhaal. Waar hoofdstuk 5 liet zien hoe religie als praktijk en traditie ontstaat, onderzoekt hoofdstuk 6 hoe religie beheerd, bewaakt en bestuurd gaat worden. Hier verschijnt religie niet langer alleen als gedrag of verhaal, maar als institutioneel systeem met belangen, verantwoordelijkheid en macht. Hoofdstuk 6 zegt in essentie: Religie bleef bestaan omdat mensen haar gingen beheren. Dat beheer maakte haar sterker en duurzamer, maar ook kwetsbaar voor verstarring en macht. Wie religie wil begrijpen, moet kijken naar wie haar bewaart en waarom. Dennett: “Waar religie wordt beheerd, wordt zij beschermd maar ook begrensd.”

De kernvraag van hoofdstuk 6

De centrale vraag luidt: Hoe zijn religieuze praktijken overgegaan van gedeelde tradities naar systemen die bewaakt, onderhouden en gecontroleerd worden? Dennett noemt dit proces stewardship: zorg dragen voor iets wat als waardevol wordt beschouwd, maar ook: beheren, reguleren en beschermen. Religie wordt hier iets dat kan worden overgeleverd, kan worden gecorrigeerd, en kan worden verdedigd tegen verval of afwijking.

Van ritueel naar verantwoordelijkheid

In vroege religie (hoofdstuk 5) deed men rituelen “omdat men ze deed” zonder expliciet beheer. In dit hoofdstuk ontstaat:

  • het idee dat rituelen correct moeten worden uitgevoerd;
  • dat verhalen zuiver moeten blijven;
  • dat fouten gevolgen kunnen hebben (kosmisch of sociaal).

Religie krijgt een normatieve dimensie: niet alleen wat we doen, maar hoe het hoort.

De opkomst van religieuze beheerders

Dennett beschrijft hoe bepaalde rollen (priesters, schriftgeleerden, leraren, hoeders van doctrine) zich stabiliseren. Deze mensen zijn geen toevallige deelnemers meer, maar verantwoordelijken. Belangrijk: Dennett vermijdt hier het karikaturale beeld van bewuste manipulators. Hij benadrukt: de meeste “stewards” geloven zelf oprecht
in de waarde van wat zij beschermen.

Stewardship als evolutionair voordeel

Waarom blijft dit systeem bestaan? Dennett wijst op meerdere voordelen:

Stabiliteit
  • religie wordt minder grillig;
  • overdracht over generaties wordt betrouwbaarder.
Complexiteit
  • grotere, abstractere systemen worden mogelijk;
  • morele codes, theologie, canonvorming.
Schaalbaarheid
  • religie kan grotere groepen omvatten;
  • identiteit overstijgt lokale context.

Stewardship maakt religie duurzaam.

Van impliciet naar expliciet geloof

Een belangrijk verschuivingspunt:

  • vroege religie = doen zonder volledig begrip;
  • beheerde religie = expliciet geloof.

Nu ontstaan geloofsbelijdenissen, dogma’s, leerstellingen. Dit leidt tot reflectie op geloof, maar ook tot conflicten over interpretatie. Geloof wordt iets dat men moet hebben, niet alleen iets dat men doet.

De dubbele aard van stewardship

Dennett is hier opvallend genuanceerd.

Positieve kant:

  • behoud van kennis,
  • morele continuïteit,
  • culturele rijkdom,
  • sociale zorg.

Problematische kant:

  • dogmatisering,
  • machtsconcentratie,
  • uitsluiting van afwijking,
  • weerstand tegen kritiek.

Stewardship beschermt religie, maar kan haar ook verharden.

Wanneer bescherming weerstand wordt

Een sleutelobservatie: Wat ooit bedoeld was om iets waardevols te bewaren,
kan veranderen in het afschermen tegen onderzoek. Hier zien we de directe link met Breaking the Spell als geheel: stewardship kan leiden tot het idee dat religie
“niet onderzocht mag worden”. Exacte definities, heiligheid en autoriteit functioneren dan als verdedigingsmechanismen.

Culturele evolutie en belangenverstrengeling

Dennett laat zien dat religieuze instituties zelf objecten van selectie worden en dat sommige bestuursvormen beter overleven dan andere. Maar hiermee ontstaan ook belangen, reputatie, macht. Dit betekent niet automatisch kwade trouw, maar wel dat religie nu ook een sociaal organisme is met zelfbehoudsdrang.

Stewardship en moraliteit

Wanneer religie morele regels beheert krijgt zij gezag over goed en kwaad en wordt afwijking moreel beladen. Dennett stelt impliciet de vraag: is morele autoriteit gebonden aan religieuze beheerders? Hij suggereert: moraal kan evolueren, maar stewardship kan haar bevriezen.