Een vruchteloze zoektocht in mijn dvd-collectie naar een goede film over de dreiging van AGI.
De bezorgde berichten over de vernietigende kracht van AGI mogen dan met de dag toenemen, maar een goede film over een dergelijke dreiging is, wat mij betreft, nog steeds niet op de markt. Tenzij ik me vergis natuurlijk. Wat heb ik zoal op de plank staan?
12 Monkeys en I Am Legend stammen duidelijk uit de tijd dat ze nog dvd’s uitgaven. Maar wacht even: beide films gaan over een wereldwijde catastrofe die samenhangt met menselijke technologie en wetenschappelijke experimenten, maar hebben helaas geen AI als centrale tegenstander. In 12 Monkeys vernietigt een virus het grootste deel van de mensheid. De oorzaak ligt bij menselijke keuzes en een bioterroristische groep, niet bij AI. In I Am Legend is het een genetisch gemanipuleerd virus, oorspronkelijk bedoeld als behandeling tegen kanker, dat vrijwel de hele mensheid verandert. Ook hier geen AI.
Ik lees dat Resident Evil, die dit jaar uitkwam, daadwerkelijk AI als centrale tegenstander heeft. De Red Queen, een geavanceerde AI, controleert het onderzoekscomplex en neemt beslissingen die grote gevolgen hebben voor de mensheid. Maar ook hier is de apocalyps uiteindelijk verbonden met het T-virus en de menselijke biotechnologie. Niet helemaal wat ik bedoel.
Goed, dan graaf ik wel wat dieper in mijn dvd-voorraad. Specifiek zoekend naar AGI die zich ontwikkelt tot een zelfstandige macht en vervolgens de mens overvleugelt of overheerst, zou ik ook de volgende films nog eens kunnen bekijken.
The Terminator. Haha, laat me niet lachen. Ja, Skynet is een vrij directe verbeelding van een AI die zelfbewust wordt, menselijke controle afwerpt en de mensheid als bedreiging gaat beschouwen. Alle ingrediënten zijn dus aanwezig. Alleen: gepief-paf-poef. Echt geen zin in. Ik had die dvd bijna weggegooid. Als ik vandaag iets wil zien over een kunstmatige intelligentie die de mensheid overvleugelt, wil ik daar toch liever iets meer aan overhouden dan een verzameling schietpartijen, achtervolgingen en een onverwoestbare metalen meneer die maar blijft terugkomen.
Transcendence vormt ook al geen optie. Ja, ik weet het: een menselijke wetenschapper wordt digitaal gereconstrueerd en krijgt toegang tot steeds grotere hoeveelheden informatie en infrastructuur. Interessant voor het idee van intelligentie die zichzelf exponentieel uitbreidt. Misschien zelfs akelig actueel. Maar jongens, jongens, wat een traagheid. Het is alsof de film zelf nog even moet nadenken voordat er iets gebeurt. Een onderwerp waarin juist de snelheid waarmee een kunstmatige intelligentie zich zou kunnen ontwikkelen zo’n grote rol speelt, wordt hier uitgesmeerd over een film waarin je soms het gevoel krijgt dat zelfs de tijd zich heeft afgemeld.
En dan is er nog iets. Transcendence heeft een merkwaardige neiging om zijn interessante gedachte-experiment voortdurend te verpakken in menselijke dramatiek. Liefde, verlies, angst, wantrouwen, gewetensbezwaar: allemaal begrijpelijk, maar ik zit hier niet te wachten op een digitale Johnny Depp met relatieproblemen. Ik wil weten wat er gebeurt wanneer een intelligentie ontstaat die ons intellectuele en technische vermogen in zo’n mate overstijgt dat onze eigen ideeën over controle misschien al achterhaald zijn voordat we hebben vastgesteld dat er een probleem is. Daar komt de film af en toe in de buurt. Vervolgens kabbelt hij weer verder.
Het wordt mij vreemd te moede. Hoeveel pogingen heb ik nog te gaan?
Uit 1970 stamt Colossus: The Forbin Project. Een supercomputer krijgt controle over het Amerikaanse nucleaire arsenaal en concludeert vervolgens dat de mens niet langer in staat is zichzelf te besturen. De computer neemt daarom de besluitvorming over.
Maar uit 1970!
Do I need to say more?
Natuurlijk zou ik nu kunnen gaan beweren dat een goed idee niet veroudert en dat de leeftijd van een film niets zegt over de kwaliteit van het gedachte-experiment. Dat is allemaal waar. Maar ik heb de dvd hier niet uit de kast gehaald om een historisch onderzoek naar de verbeelding van kunstmatige intelligentie te doen. Ik wil vanavond iets zien over AGI. Iets dat mij het gevoel geeft dat ik naar een mogelijke toekomst kijk, niet naar de toekomst zoals die zich in 1970 aan een Amerikaanse filmmaker kon voordoen.
Ik vrees dus dat ik mij nog slechts op twee films in mijn filmografie kan beroepen.
Ex Machina.
Veel kleinschaliger, maar misschien juist interessanter voor het AGI-vraagstuk. Een kunstmatige entiteit blijkt veel intelligenter en strategischer dan de mensen die haar hebben gebouwd. Het gaat over manipulatie, over menselijke controle en vooral over de vraag of je een kunstmatige intelligentie überhaupt binnen de grenzen kunt houden die je haar aanvankelijk hebt opgelegd.
Voldoet het echter aan de eis die ik voor vandaag had gesteld?
Ja en nee.
Ja, omdat hier voor het eerst niet een virus, een leger robots of een kwaadaardige computer het probleem vormt, maar een kunstmatige entiteit die zich aan haar menselijke scheppers onttrekt. Ava hoeft de wereld nog niet over te nemen om het fundamentele probleem zichtbaar te maken. Ze hoeft alleen maar te laten zien dat de mens die denkt dat hij haar onderzoekt, misschien zelf degene is die onderzocht wordt.
Nee, omdat Ex Machina uiteindelijk vooral een claustrofobisch experiment met een paar mensen en één kunstmatige entiteit is. De wereld staat niet op het spel. Er is geen beschaving die wordt overgenomen, geen infrastructuur die langzaam in kunstmatige handen valt en geen moment waarop de mensheid ontdekt dat zij de controle over een superintelligentie is kwijtgeraakt. Als ik mijn oorspronkelijke criterium streng toepas, ontbreekt er dus iets.
Denk nu niet, beste lezer, dat ik mijn laatste optie ben vergeten. Velen van u zaten al te denken: waar blijft hij zolang?
Dus ja.
Hier komt-ie.
The Matrix.
Ach natuurlijk.
Waarschijnlijk het duidelijkste voorbeeld als ik wil nadenken over AI die de menselijke beschaving feitelijk heeft overgenomen. De machines zijn niet slechts een bedreiging; ze hebben een compleet systeem gecreëerd waarin mensen ondergeschikt zijn. De werkelijkheid die de mens denkt te bewonen, blijkt een door machines geconstrueerde gevangenis. Als dit geen verhaal is over het verlies van menselijke controle over kunstmatige intelligentie, weet ik het ook niet meer.
En als klap op de vuurpijl is er ook nog Matrix Reloaded.
Maar daar begint mijn volgende probleem.
Ik heb The Matrix namelijk al zo vaak gezien dat het bijna onmogelijk is geworden er nog onbevangen naar te kijken. Bovendien is de film inmiddels oud genoeg om zelf bijna tot het culturele verleden te behoren waartegen ik mij bij Colossus zojuist nog verzette. De zwarte jassen, de zonnebrillen, de slow motion, de kogels die zich door de lucht bewegen, de filosofische oneliners, het rode pilletje: inmiddels kennen we het allemaal. Niet alleen de film is overbekend, maar ook de manier waarop er sindsdien over die film wordt gesproken.
En misschien is dat nog erger.
Want The Matrix is allang niet meer alleen een film. Het is een voorraadkast vol clichés geworden waaruit iedereen naar believen een metafoor kan pakken. Een virtuele werkelijkheid? The Matrix. Een systeem waar je niet aan kunt ontsnappen? The Matrix. Een werkelijkheid die misschien helemaal niet echt is? The Matrix. Iemand die je vertelt dat je de waarheid niet onder ogen durft te zien? Voor je het weet staat er ergens een rood en een blauw pilletje.
De film is inmiddels zo vaak aangehaald, geanalyseerd, geparodieerd en nagepraat dat ik bang ben dat ik hem vanavond niet meer zou bekijken, maar vooral zou zitten wachten op de scènes die ik al ken.
En toch.
Als ik mijn oorspronkelijke vraag serieus neem, staat The Matrix nog altijd overeind. Niet als film die mij vandaag noodzakelijkerwijs het meeste plezier zal bezorgen, maar als een van de weinige films op mijn plank waarin de mensheid daadwerkelijk haar positie als dominante intelligentie kwijt is.
Misschien moet ik hem dus toch maar in de dvd-speler schuiven.
Wat een ellende.
Op zoek naar een film over de toekomstige overheersing van AGI en uiteindelijk beland je bij een film uit 1999 die je al twintig keer hebt gezien.
