Ego-imperialisme onder druk

Hoe gedichten digitaal tot proza worden vermalen en welke e-readers mijn poëzie wél heel laten.

Wie als zelfstandig uitgever een gedichtenbundel omzet naar een EPUB-bestand, begeeft zich op glad ijs. Bij een doorlopende roman of een essaybundel volstaat een behoorlijk lettertype en een degelijke marge; een enkele alinea die iets te enthousiast wordt opgerekt of ingedikt, verpest daar hooguit de sfeer, maar nooit de betekenis. Bij poëzie ligt dat anders. Daar is de witruimte geen vrijblijvende versiering, maar een wezenlijk onderdeel van de syntaxis. Een kwatrijn hoort uit vier regels te bestaan, een terzine uit drie, en de witregel ertussen markeert de ademhaling van het gedicht.

Dat klinkt in theorie overzichtelijk, zeker wanneer je als auteur de moeite neemt om achter de schermen in Sigil elk regeleinde, elke typografische aanhaling en elke stijlregel tot op de millimeter nauwkeurig in XHTML en CSS vast te leggen. De gedachte is even naïef als hoopvol: wie zich netjes aan de officiële EPUB-standaard houdt, mag verwachten dat de software aan de kant van de lezer dat werk met enig respect behandelt.

De tirannie van laconieke leesapps daargelaten kun je mijn bundel nu ook digitaal lezen.

De werkelijkheid op het gemiddelde smartphonescherm blijkt weerbarstiger. Een aanzienlijk deel van de populaire, veelal gratis leesapps gedraagt zich als een eigenwijze zetter die het manuscript van de auteur met een schaar te lijf gaat. Ze gooien het zorgvuldig opgebouwde stijlblad van de uitgever zonder pardon overboord en vervangen het door een eigen eenheidsworst, ontworpen voor de gemiddelde streekroman. Het gevolg is desastreus: titels worden ongevraagd gecentreerd, elke versregel krijgt plotseling de status van een zelfstandige alinea en de zorgvuldig aangebrachte ruimte tussen de strofen verdwijnt als sneeuw voor de zon. Een klassiek sonnet verandert zo in een onbestemde brij van veertien losgezongen zinnen waarin geen weldenkend mens nog een kwatrijn of terzine herkent.

Om de lezers van Uitgeverij Cum Suis een dergelijke visuele deceptie bij Het Eenmansimperium te besparen, heb ik de proef op de som genomen en het bestand onderworpen aan een test op vier gangbare Android-leesapps. De verschillen blijken aanzienlijk.

1. Kobo De onbetwiste koploper. Kobo doet precies wat van een serieuze e-reader verwacht mag worden: hij blijft met zijn handen van de opmaak van de uitgever af. De links uitgelijnde titels staan waar ze horen, de ademruimte boven het gedicht klopt en de strofen blijven als herkenbare blokken overeind. Wie de bundel wil lezen zoals hij is ontworpen, heeft aan Kobo een betrouwbare partner.

2. Google Play Boeken Een verdienstelijke tweede plaats. Ook deze app respecteert de basisstructuur van het stijlblad grotendeels en laat de verhouding tussen versregels en witregels intact. Hier en daar neemt de software zich een kleine typografische vrijheid voor, maar de poëtische vorm blijft moeiteloos herkenbaar en prettig leesbaar.

3. eBoox Hier begint de ellende. Hoewel de app vriendelijk oogt en vlot werkt, neemt hij het met de CSS-regels van de auteur niet al te nauw. De subtiele hiërarchie tussen titel, versregel en strofe-einde vervaagt onder invloed van de eigen weergave-instellingen van het programma. Het resultaat is net geen complete chaos, maar van de oorspronkelijke zetting blijft weinig over.

4. ReadEra Helemaal onderaan de ladder staat ReadEra. Deze veelgeprezen gratis app blijkt voor poëzie volstrekt ongeschikt. ReadEra weigert stelselmatig de opmaakregels van de uitgever te accepteren en behandelt elk geforceerd regeleinde als een nieuwe alinea. Het gevolg is dat de regels binnen een strofe verder uit elkaar worden getrokken dan de overgang tussen twee strofen, terwijl alle gedichttitels tegen de wil van de auteur in het midden van de pagina worden geplakt. Wat overblijft is een typografische puinhoop die een gedicht reduceert tot verminkt proza.

De moraal van dit verhaal is eenvoudig. Als uitgever kun je eindeloos blijven sleutelen aan ingewikkelde code om de grillen van eigenzinnige apps te omzeilen, maar dat is vechten tegen de bierkaai; wie zijn tekst verbouwt om één gebrekkige viewer te plezieren, verpest daarmee al snel de weergave op de platforms die wél deugen. Het Eenmansimperium blijft dus precies zoals hij is: gebouwd volgens de regels van de kunst. Wie de dichtbundel leest, doet er alleen verstandig aan om daar een fatsoenlijke e-reader voor te kiezen.

Het eenmansimperium is geopend; een vrijstaat zonder password of pascontrole.

Na een heroïsch gevecht met stijlbladen, weerbarstige regeleinden en leesapps die poëzie het liefst door de gehaktmolen halen, is het zover: mijn gedichtenbundel Het eenmansimperium staat online en is hier gratis te downloaden in EPUB-formaat.

De bundel verzamelt verzen over de soevereiniteit van het individu, de weerbarstige werkelijkheid en alles wat zich daar tussenin ophoudt; van sonnetten over de eindigheid en over het geheugen tot beschouwingen over wat er overblijft wanneer grote verhalen niet meer werken. Geen vrijblijvend gestamel, maar strak gecomponeerde strofen waarin elk leesteken en elke witregel zijn eigen gewicht heeft.

Juist om die laatste reden komt er bij deze uitgave een kleine gebruiksaanwijzing. Het bestand is door Uitgeverij Cum Suis met zorg opgebouwd, maar de digitale praktijk blijkt weerbarstig. Wie de bundel opent in een degelijke leesomgeving zoals Kobo of Google Play Boeken, krijgt de gedichten te zien zoals ze zijn bedoeld. Wie daarentegen zijn toevlucht neemt tot eigenzinnige gratis apps als ReadEra en eBoox, loopt het risico dat mijn zorgvuldig gekoesterde sonnetten worden gedegradeerd tot een onherkenbare brij van losgezongen prozaregels. Kies een fatsoenlijke e-reader, download het DRM-vrije EPUB-bestand, en betreed Het eenmansimperium geheel op eigen risico.