Categorie: Politiek

Breaking the Spell (Part II; Hfst 7 en 8)

Part II: The Evolution of Religion (7: The Invention of Team Spirit, 8: Belief in Belief)

Na de beschrijving van de wortels, de vroege vormen en het beheer van religie, verschuift Dennett in hoofdstukken 7 en 8 de aandacht naar iets anders: wat religie met mensen doet. Niet op individueel niveau, maar in groepen. Deze hoofdstukken laten zien hoe religie niet alleen ideeën voortbrengt, maar ook verbondenheid, loyaliteit en overtuiging over overtuiging zelf. Samen laten hoofdstukken 7 en 8 zien hoe religie zich verdiept en verhardt. Eerst door mensen tot hechte groepen te smeden, daarna door geloof zelf te verheffen tot iets wat verdedigd moet worden. Ze vormen daarmee het tweede deel van het evolutionaire verhaal: niet hoe religie begon, maar hoe zij zich stevig in het menselijk samenleven heeft vastgezet.

In hoofdstuk 7 (The Invention of Team Spirit) laat Dennett zien hoe religie zich ontwikkelt tot een krachtig middel om mensen samen te brengen. Door gedeelde rituelen, symbolen en regels ontstaat een sterk gevoel van “wij”. Mensen gaan zich onderdeel voelen van een groep die groter is dan henzelf. Dat maakt samenwerking makkelijker en versterkt onderlinge trouw. Religie werkt hier als een soort lijm die groepen bij elkaar houdt. Tegelijk maakt Dennett duidelijk dat dit groepsgevoel niet zonder gevolgen is. Waar een duidelijk “wij” ontstaat, verschijnt ook een “zij”. Religie vergroot de bereidheid om voor de eigen groep op te komen, maar kan ook afstand scheppen tot buitenstaanders. Dat is geen toeval en ook geen bewuste keuze; het is het resultaat van een lange ontwikkeling waarin groepsbinding steeds belangrijker werd.

Hoofdstuk 8 (Belief in Belief) gaat nog een stap verder. Hier onderzoekt Dennett een opvallend verschijnsel: mensen hechten soms meer waarde aan het hebben van geloof dan aan de inhoud ervan. Zelfs wie twijfelt, kan geloven dat geloof op zichzelf nodig of goed is — voor zichzelf, voor anderen, of voor de samenleving. Geloof wordt zo iets dat beschermd moet worden, los van de vraag of het waar is. Dennett laat zien hoe deze houding religie extra sterk maakt. Niet alleen overtuigingen worden doorgegeven, maar ook het idee dat geloven belangrijk is. Dat maakt religie minder kwetsbaar voor kritiek, omdat twijfel nu niet alleen een intellectueel probleem wordt, maar ook een sociaal of moreel risico.

Part II: “The Evolution of Religion”, Hoofdstuk 7: “The Invention of Team Spirit”

Korte samenvatting van hoofdstuk 7

Religie evolueerde tot een systeem om mensen tot een hecht team te smeden. Dennett: “Religie overleeft omdat zij mensen niet alleen laat geloven, maar samen laat horen.” Wie religie wil begrijpen, moet haar sociale ‘magie’ doorzien. Het bindt mensen door hen deel te maken van iets groters en precies daarin schuilt haar kracht én gevaar. Het is een uitzonderlijk middel dat samenwerking mogelijk maakt, maar ook uitsluiting. De teamgeest maakt geloof duurzaam, en bereidt de weg voor naar geloof in het geloof zelf. Dennett: “Voordat mensen geloven om waarheid, leren zij geloven om erbij te horen.” Dit hoofdstuk laat zien hoe religie zich ontwikkelt tot een sociaal mechanisme dat groepen vormt, bindt en disciplineert. Het is niet het einde van de evolutie, maar het moment waarop geloof robuust en sociaal onmisbaar wordt. Naast dit geloof als groepsmechanisme bestaat er natuurlijk ook zoiets als een persoonlijk beleefd geloof, maar Dennett is van mening dat zelfs zo’n individuele benadering historisch overleeft dankzij sociale structuren.

De centrale these van hoofdstuk 7

Dennett betoogt hier: Een essentieel product van religieuze evolutie is het vermogen om sterke groepsloyaliteit en collectieve identiteit te genereren. Religie produceert geen losse overtuigingen, maar sociale verbanden. Team spirit is daarmee geen bijkomstigheid, maar een evolutionair verklaarbaar effect.

Team spirit als selectie-effect, niet als ontwerp

Religie is niet “uitgevonden” om groepen te smeden, maar religieuze vormen die dit deden, bleken gewoon succesvoller. Dat is in lijn met de darwinistische methodologie van Part II; groepen met sterke interne cohesie konden beter samenwerken, waren veerkrachtiger en droegen hun praktijken betrouwbaarder over. Team spirit is dus het resultaat van culturele selectie.

Rituelen als sociale synchronisatie

Hoofdstuk 7 bouwt voort op hoofdstuk 5 (praktijk) en 6 (beheer); rituelen functioneren hier als coördinatiemechanismen, lichamelijk én emotioneel. Gezamenlijk zingen, bewegen, vasten, bidden leidt tot gedeelde ritmes, gedeelde emoties, en verminderde individuele afwijking. Dennett benadrukt impliciet: groepsgevoel ontstaat niet primair door overtuiging,
maar door gedeeld handelen.

Kosten, offers en betrouwbaarheid

Religieuze systemen vragen vaak tijd, discipline, geld, sociale beperkingen. Waarom blijven zulke eisen bestaan? Dennett’s verklaring: kostbare signalen zijn geloofwaardig. Wie bereid is offers te brengen toont echte loyaliteit, is minder geneigd tot opportunisme en wordt een veilig groepslid. Team spirit vereist dus zichtbare betrokkenheid.

Het ontstaan van “wij” en “zij”

Hoofdstuk 7 maakt duidelijk dat team spirit altijd groepsgrenzen impliceert; morele verplichtingen worden intern gericht. Gevolg:

  • verhoogd altruïsme binnen de groep;
  • potentiële uitsluiting van buitenstaanders.

Dit mechanisme is evolutionair begrijpelijk, maar ethisch ambivalent. Dennett presenteert dit niet als moreel oordeel, maar als verklarend inzicht.

Geloof als sociaal signaal (voorbereiding op hoofdstuk 8)

Geloof wordt: niet alleen een innerlijke overtuiging, maar een publiek herkenningsteken. Belijdenissen, symbolen en taalgebruik markeren groepslidmaatschap en functioneren als sociale wachtwoorden. Dit is de directe opmaat naar hoofdstuk 8, waar geloof zelf onderwerp van geloof wordt (belief in belief).

7. Culturele groepsselectie voorzichtig toegepast

Dennett begeeft zich hier op gevoelig terrein. hij spreekt niet over biologische groepsselectie maar over culturele systemen die concurreren. Religies die sterke team spirit genereren, discipline afdwingen en overdraagbaar zijn, blijven bestaan en verspreiden zich. Hiermee wordt team spirit een stabiliserende kracht in religieuze evolutie.

8. De spanning met waarheid en kritiek

Team spirit heeft een prijs:

  • conformiteit wordt beloond;
  • afwijking wordt verdacht;
  • kritiek kan groepsbinding ondermijnen.

Dit verklaart:

  • weerstand tegen wetenschappelijke correctie;
  • heiligverklaring van overtuigingen;
  • emotionele reacties op twijfel.

Niet omdat twijfel onwaar is, maar omdat zij sociale cohesie bedreigt.

9. Religie is niet uniek, maar uitzonderlijk effectief

Dennett plaatst religie in een breder kader. Ook nationalisme, ideologie, sportcultuur, produceren team spirit. Maar religie onderscheidt zich door:

  • transcendente legitimatie;
  • kosmische betekenis;
  • existentiële beloning en straf.

Dat maakt religieuze team spirit dieper verankerd, moeilijker los te laten en emotioneel krachtiger.

Part II: “The Evolution of Religion”, Hoofdstuk 8: “Belief in Belief”

Korte samenvatting van hoofdstuk 8

Met “Belief in Belief” bereikt Dennett een cruciaal punt in Breaking the Spell. In dit hoofdstuk onderzoekt hij niet zozeer wat mensen geloven, maar waarom zij het belangrijk vinden dát er geloof is. Het gaat hier om een verschuiving: van religie als overtuiging naar religie als waarde op zichzelf. Dennett laat zien dat religie in dit stadium niet langer alleen draait om goden, verhalen of rituelen, maar om het idee dat geloven zelf iets goeds, nuttigs of noodzakelijks is, zelfs als men twijfelt aan de inhoud van dat geloof.

Wat betekent “belief in belief”?

Met belief in belief bedoelt Dennett het volgende: mensen geloven niet alleen iets, ze geloven ook dat geloven belangrijk is. Dat kan verschillende vormen aannemen:

  • “Ik weet niet of het waar is, maar het is goed om te geloven.”
  • “Zonder geloof valt de samenleving uit elkaar.”
  • “Religie geeft mensen hoop, ook al twijfel ik zelf.”

In al deze gevallen wordt geloof verdedigd los van waarheid. Het nut van geloof wordt belangrijker dan de vraag of het klopt. Dennett ziet dit als een belangrijke stap in de evolutie van religie. Geloof krijgt nu een beschermende laag: wie het bekritiseert, bekritiseert niet alleen ideeën, maar ook iets dat als sociaal of moreel waardevol wordt gezien.

Van overtuiging naar houding

In eerdere hoofdstukken liet Dennett zien hoe religie:

  • ontstond uit menselijke neigingen,
  • groeide via rituelen,
  • werd beheerd door instituties,
  • groepen samenbond.

In hoofdstuk 8 laat hij zien wat er daarna gebeurt: religie wordt een houding tegenover twijfel. Twijfel is niet langer gewoon een vraag, maar iets wat gevaarlijk kan lijken:

  • gevaarlijk voor de gemeenschap,
  • gevaarlijk voor moraal,
  • gevaarlijk voor zingeving.

Hier ontstaat het idee dat het beter is om te geloven dan om te twijfelen, zelfs als men geen sterke redenen heeft. Geloof wordt een soort verzekering: misschien niet bewezen, maar wel geruststellend.

Waarom dit evolutionair gezien logisch is

Dennett benadrukt dat belief in belief geen complot is en geen bewuste misleiding. Het is een cultureel gevolg van eerdere stappen. Als religie groepen bijeenhoudt (hoofdstuk 7), stabiliteit biedt en gedrag stuurt, dan is het logisch dat mensen gaan denken: “Dit werkt, laten we het beschermen.” Zo ontstaat een cultuur waarin:

  • geloof wordt aangemoedigd,
  • twijfel wordt verzacht of ontmoedigd,
  • open vragen worden gezien als risico.

Het idee dat geloof goed is, helpt religie zichzelf voort te zetten, ook wanneer inhoudelijke overtuigingen wankelen.

Geloof zonder inhoud

Een van Dennetts scherpste observaties in dit hoofdstuk is dat mensen soms religie verdedigen zonder zelf precies te weten wat zij geloven, of zelfs terwijl zij innerlijk twijfelen. Het gaat dan niet om geloof in God, maar om geloof in:

  • traditie,
  • troost,
  • sociale orde,
  • moreel houvast.

Religie wordt zo iets wat men wil laten bestaan, ongeacht de feiten. Dat maakt haar sterk, maar ook kwetsbaar voor misverstanden: kritiek wordt niet meer gehoord als inhoudelijk argument, maar als bedreiging.

De morele draai: “religie is goed voor mensen”

Dennett bespreekt ook het veelgehoorde argument dat religie misschien niet waar is, maar wel goed voor mensen. Dit argument speelt een centrale rol in belief in belief. Hier wordt religie niet meer verdedigd op waarheid, maar op vermeend nut. Dennett vraagt zich af of dit argument wel zo vanzelfsprekend is. Hij stelt geen simpel tegenantwoord, maar wijst op het probleem: als we geloven dat geloof noodzakelijk is, ontzeggen we mensen de ruimte om zonder geloof zinvol te leven.

Waarom dit hoofdstuk het einde van Part II vormt

Hoofdstuk 8 is het conceptuele sluitstuk van Part II.

  • Hoofdstuk 7 liet zien hoe religie groepen vormt.
  • Hoofdstuk 8 laat zien hoe geloof wordt geheiligd als idee.

Hier is religie niet alleen een systeem, maar een norm: geloven is goed
niet-geloven is riskant. Vanaf dit punt kan Dennett verdergaan naar de gevolgen:

  • moreel,
  • politiek,
  • cultureel.

Part II eindigt dus niet met geloof zelf, maar met een meta-geloof: geloof over geloof.

De kern van Dennetts punt

Dennett wil met dit hoofdstuk niet zeggen dat alle religieuze mensen oneerlijk zijn of zichzelf voor de gek houden. Zijn punt is subtieler: soms verdedigen mensen religie niet omdat ze overtuigd zijn, maar omdat ze bang zijn voor wat er zonder religie zou gebeuren. Belief in belief is dus een vorm van voorzichtigheid, maar ook van zelfbehoud van religie als systeem.

Slotbeschouwing

Met “Belief in Belief” laat Dennett zien hoe religie zich aanpast aan twijfel. Niet door twijfel weg te nemen, maar door haar te omzeilen. Geloof wordt belangrijker dan waarheid, en bescherming belangrijker dan begrip. Dit hoofdstuk maakt duidelijk waarom religie zo moeilijk bespreekbaar blijft. Niet omdat mensen niets willen weten, maar omdat zij zijn gaan geloven dat geloven zelf niet ter discussie mag staan. Daarmee sluit Part II af, en wordt de weg vrijgemaakt voor het laatste deel van Breaking the Spell, waarin Dennett de bredere gevolgen van deze ontwikkeling onderzoekt.

Christian Atheism (Hfst 5 en 6)

5: Neque Homo Neque Deus Neque Natura, 6: Why Politics is Immanently Theological.

Slavoj jongen, wat doe je me aan. Afgaande op de analyses van je werk had Christian Atheism een bijzonder sterk boek kunnen zijn. Dankzij die externe bronnen begrijp ik tenminste welke richting je uit wilt. Maar de concepten die je ontleent aan de kwantummechanica en de evolutietheorie – onderwerpen die mij eveneens interesseren en die ik daarom goed kan beoordelen – behandel je niet met de noodzakelijke wetenschappelijke precisie. Je gebruikt ze als filosofische illustraties, soms zelfs als literaire decorstukken, maar zelden als onderbouwde argumenten die het gewicht van bewijs kunnen dragen.
Wat ik wel waardeer, is dat je de lezer dwingt tot een politieke manier van lezen: je voorkomt dat het boek kan worden gereduceerd tot een vorm van therapeutische geruststelling.

We mogen sowieso niet teren op feel-good-spiritualiteit, zelfhulp-troost of het comfort van welke andere gemakzuchtige, pseudo-diepzinnige ego-balseming dan ook. Integendeel; we moeten activistischer in het leven staan. Daar vind je mij aan je zijde. Het leek mij een vruchtbare correctie op de gebruikelijke spirituele clichés die deze thema’s vaak omringen. Je creëert moeilijke zinnen maar het levert tenminste geen routineuze, narcotiserende zingevingsteksten op die de markt overspoelen. Alles wat tegen de gestolde, voorspelbare taal van de spirituele zelfhulpindustrie indruist is mij uiteindelijk welkom.

Hier volgen de uittreksels van de laatste twee hoofdstukken. Ik vind het alweer belangrijk erbij te zeggen dat ik hiervoor externe bronnen heb geraadpleegd.

Hoofdstuk 5 — “Neque Homo Neque Deus Neque Natura”

Korte kernstelling (één alinea)

De titel — noch mens, noch god, noch natuur — markeert Žižeks poging om een positie te formuleren die zich verzet tegen traditionele identiteiten en categorieën: het menselijke, het goddelijke en het natuurlijke. In hoofdstuk 5 werkt hij uit hoe die drie termen elkaar wederzijds definiëren en tegelijk bemoeilijken; hij pleit voor een materialistisch-atheïstische herlezing die niet terugvalt op menscentrisme, theïstische verlossingsfantasieën of naïef naturalisme. Het doel is een politiek-ontologisch instrumentarium dat de klassieke opposities ondermijnt en ruimte opent voor nieuwe politieke eisen en vormen van subjectiviteit.

Structuur en hoofdonderdelen (globale route)

Het hoofdstuk verloopt typischerwijs van conceptuele ontmanteling (wat betekenen ‘mens’, ‘god’, ‘natuur’ in traditionele termen?) naar reconstructie (welk praktisch-politiek materiaal blijft over als je die categorieën afbreekt?). Meestal ontrolt Žižek het argument via: (1) een kritische genealogie van de drie termen, (2) lezing van filosofische en theologische bronnen (Hegel, Heidegger, Lacan, christelijke patristiek), (3) voorbeelden uit literatuur/film/ethiek, (4) politieke consequenties en een slotpleidooi voor een ‘ateïstisch materialisme’ dat de drie categorieën tegelijk ondermijnt en benut.

Belangrijke passages / argumentatieve stappen

1) Genealogie: hoe ‘mens’, ‘god’ en ‘natuur’ elkaar conditioneren

Žižek laat zien dat de klassieke westerse traditie deze termen niet los van elkaar kan lezen: het idee van ‘de mens’ is vaak gearticuleerd in relatie tot God (beeld van God, maaksel, subject als beeld) en tegenover de natuur (mens als cultuur, natuur als gegeven). Door de theologische en metafysische wortels bloot te leggen, toont hij dat veel hedendaags denken onbewust nog op die oude infrastructuren drijft. De politieke consequentie: veel hedendaagse claims over ‘natuur’ of ‘menselijke natuur’ herbergen stilzwijgende theologische of ideologische veronderstellingen.

2) Onttovering: atheïstisch doorwerken van categorieën

De kernoperatie is ‘doorwerken’: niet louter ontkennen (God bestaat niet), maar de logica van religieuze en naturaliserende discursussen tot hun uiterste consequentie volgen zodat hun inhoud ontmaskerd wordt. Žižek wil de functionele restwaarden (ethische aanspraken, sociale instituties) terugwinnen zonder de metafysische dekmantel. Dit is geen typisch seculariseringsproject dat religie wegschuift, maar een radicale transformatie van vele van haar instrumentele betekenissen.

3) Menselijkheid herzien: niet antropocentrisme maar kwetsbaarheid

Wanneer Žižek spreekt over ‘neque homo’, bedoelt hij niet het elimineren van de menselijke ervaring, maar het ontkoppelen van ‘mens’ van het centrum van ethische en politiek-theoretische overwegingen. Hij bekritiseert zowel humanistische universalismen die een homogene menselijkheid prediken als posthumanistische routes die alle menselijke singulariteiten vernauwen. Zijn alternatief accentueert menselijke kwetsbaarheid, interdependentie en politieke verantwoordelijkheid zonder ultieme morele autoriteit.

4) God opnieuw lezen: niet als ontologische oplossing maar als conceptuele motor

‘Neque deus’ verzet zich tegen elke poging God terug te brengen als metafysische redder of als legitimatie van politieke structuren. Žižek herleest theologische motifs (ontferming, offer, leegte) als conceptuele ‘machines’ die politieke en subjectieve posities produceren. God is zo een heuristisch object: nuttig om te analyseren wat mensen doen en hoe machtige narratieven functioneren, niet als antwoord op metafysische honger.

5) Natuur ontmantelen: tegen naïef naturalisme en romantisch ecologisme

‘Neque natura’ richt zijn pijlen op naturalistische retoriek die claims legitimeert via ‘de natuur’. Žižek betoogt dat ‘natuur’ vaak ideologisch wordt ingezet (bijv. als canon voor ‘menselijke aard’ of morele regel). Hij pleit voor een materialisme dat natuurprocessen erkent maar die niet mystificeert: natuur is niet een morele autoriteit maar een analytische gegevenheid onder menselijke praktijken en politieke keuzes.

6) Synthese: athings, macht en de ruimte van politiek

Het hoofdstuk sluit meestal aan bij eerdere thema’s (athings, undead, parallax) en formuleert een politiek: het ontmantelde veld (geen mens, geen god, geen natuur) is precies de plek waar collectieve eisen geformuleerd kunnen worden — een ruimte voor herverdeling, solidariteit en nieuwe instituties zonder theologische of naturalistische dekmantels.

Centrale begrippen en theoretische bronnen die Žižek inzet

  • Hegeliaanse dialectiek: het idee van doorwerking en omkering: het oprekken van een concept tot het zichzelf tegenstrijdig maakt.
  • Lacaniaanse psychoanalyse: met nadruk op subjectivering, superego, het Real — belangrijk om te snappen hoe subjecten zich tot god/natuur verhouden.
  • Materialisme (niet-reductionistisch): Žižek zoekt een materialisme dat niet simpelweg naturaliseert maar politieke praktijk centraal stelt.
  • Theologische teksten (christelijke traditie): gebruikt instrumenteel — bijvoorbeeld beeld van offer, leegte, incarnatie — maar altijd om atheïstisch door te werken.
  • Contemporane kritiek op antropocentrisme: hij dialogiseert met posthumanistische en ecologische posities, maar neemt beide onder vuur waar zij mystificeren.

Politieke en ethische consequenties (concreet uitgewerkt)

  1. Ontkoppeling van legitimiteitsbronnen: wetten, moraal en instituties mogen niet langer beroep doen op ‘natuur’ of ‘god’ als laatste woord. Legitimiteit moet politiek en democratisch worden afgedwongen en niet theologisch of naturalistisch geautoriseerd.
  2. Nieuwe grondslagen voor solidariteit: solidariteit wordt niet gerechtvaardigd door gedeelde menselijke essentie maar door politieke praxis: wat we collectief willen garanderen.
  3. Ecologie en materialisme: ecologische politiek moet empirisch en institutioneel zijn, niet berusten op een romantisch appel aan ‘de natuur’. Klimaatpolitiek vereist herverdelingsmechanismen en institutionele structuren, geen spirituele teruggave aan ‘het natuurlijke’.
  4. Ethiek zonder ultieme autoriteiten: morele claims moeten overtuigen door politieke argumentatie en institutionele verankering, niet door apelen naar metafysische orde.

Sterke punten van hoofdstuk 5

  • Politieke relevantie: Žižek koppelt metafysische kritiek direct aan praktische politieke implicaties.
  • Instrumentele theologische lezing: productief gebruik van theologie als analytisch gereedschap in plaats van object van aanbidding.

Hoofdstuk 6 – “Why Politics is Immanently Theological.”

Kernstelling van het hoofdstuk

Žižeks hoofdclaim is dat politiek altijd al een theologische component bevat: politieke theorieën en praktijken functioneren vaak alsof ze de rol van het religieuze overnemen (oordelende ultieme normen, offerlogica, beslissingsmomenten), en iedere ‘sober’ politieke doctrine dus in feite immanent-theologisch is — of, scherper geformuleerd: politieke engagementen verworden tot theologie zodra zij een subjectieve inzet worden.

Structuur en leidende beweging in het hoofdstuk

Het hoofdstuk bouwt in grote lijnen als volgt op:

  1. Diagnose: many political theories covertly operate like theologies; Žižek illustreert dit met historische en hedendaagse voorbeelden.
  2. Conceptuele analyse: hij onderzoekt wát er precies theologisch is; besluitvorming, offer-schema’s, verlossingsnarratieven, eschatologische structuren.
  3. Genealogie & bronnen: korte ontleding via Hegel, Kierkegaard, Lacan en de traditie van politieke theologie (met impliciete verwijzingen naar figuren als Carl Schmitt, maar Žižek leest dit dialectisch).
  4. Praktische voorbeelden en polemiek: hedendaagse politieke tendensen (woke cultuur, populisme, technocratisch bestuur) worden gelezen als vormen van immanente theologie die politieke handelingsruimte beïnvloeden.
  5. Normatieve uitweg: Žižek formuleert een eis: politiek moet de theologische structuren onderkennen en «atheïstisch doorwerken», d.w.z. de energetiek van offer, schuld, verlossing benutten, maar onttoveren en heroriënteren naar een materialistische, emancipatoire politiek.

Belangrijkste argumentatieve punten

A. Wanneer wordt politiek theologisch? Het Kierkegaard-achtige voorbeeld

Žižek citeert (en interpreteert via Kierkegaard) dat geloof vaak pas rationeel lijkt nádat iemand reeds gekozen heeft. Evenzo: zodra politieke theorieën een volledige subjectieve inzet worden, ontstaan er redenen ná de beslissing die de keuze rechtvaardigen — en dat is theologisch: geloof in een transcendente legitimatie wordt vervangen door immanente commitment-redenen. Het punt is retorisch krachtig: politieke ideologieën maken zichzelf tot ‘geloofssystemen’.

B. Offerlogica en het politieke besluit

Žižek ontleedt hoe politieke beslissingen vaak een offer-logica impliceren (wie wát moet opofferen voor «het algemeen belang»), en vergelijkt dit met religieuze offerpraktijken. Een politieke daad die voorgesteld wordt als ultiem noodzakelijk krijgt zo quasi-theologische status: er is geen hoger criterium buiten de beslissing zelf. Dat is precies waar «political theology» zich manifesteert — niet als expliciete religie, maar als structuur van legitimiteit en schuld.

C. Eschatologie in politieke utopieën

Utopische politiek, zo betoogt Žižek, heeft een eschatologische inslag: een Messiaanse toekomst die alles moet herstellen. Dat toekomstbeeld functioneert theologisch — het legitimeert middelen en radicaliseert verlangen — en kan daarom gevaarlijk worden als het niet kritisch doorgewerkt wordt. Deze diagnose koppelt hij expliciet aan zijn algemene oproep tot een atheïstische, materialistische doorwerking van religieuze formats.

D. Hedendaagse casus: woke, populisme en technocratie

Het hoofdstuk bespreekt hoe zowel progressieve, morele politiek (woke) als reactionair populisme theologische trekken aannemen: ze stellen absolute morele standaarden of ultieme nationale narratieven die iedere nuance uitsluiten; technocratische governance vervult de rol van priesterschap (experts die beslissen), terwijl het volk wordt teruggebracht tot object van ordening. Žižek waarschuwt tegen zowel moralistische heiligheid als cynische capitulatie.

Theoretische instrumenten; wie en wat Žižek inzet

  • Kierkegaard: de logica van keuze vóór rechtvaardiging (geloof dat retroactieve redenen produceert), gebruikt om politieke inzet te begrijpen.
  • Hegel: dialectische beweging, het idee dat concepten via hun tegenstellingen doorgewerkt moeten worden (Žižek’s methode van «going through»).
  • Lacan: psychoanalyse levert begrippen als superego, geloofsact en het structurele tekort; relevant voor hoe collectieve subjectiviteit theologische vormen aanneemt.
  • Politieke theologie-traditie: impliciete dialoog met Schmitt en hedendaagse politieke theologen, maar Žižek herinterpreteert en radicaliseert die traditie vanuit een marxistisch-Lacaniaanse positie.

Politieke implicaties en Žižeks normatieve eis

  1. Bewuste secularisatie van politieke formats: erken dat veel politieke retoriek theologische structuren heeft en werk die immanente theologie atheïstisch door; benut de vorm maar ontdoe haar van metafysische pretenties.
  2. Tegengif tegen apolitieke spiritualiteit en zakelijk technocratisch beheer: Žižek pleit voor betrokken politieke subjectiviteit die niet ontspoort in eschatologische of priesters-logica.
  3. Heroriëntatie van solidariteit: in plaats van beroep op gedeelde natuur of goddelijke orde moet solidariteit worden opgebouwd via democratische instituties en politieke strijd; met bewuste aandacht voor de affectieve, rituele dimensie die religie historisch leverde.

Sterke punten van het hoofdstuk

  • Conceptuele scherpte: Žižek maakt zichtbaar wat vaak impliciet blijft; dat politieke doctrinen quasi-theologische functies vervullen. Dit is heuristisch krachtig voor kritische politiek.
  • Pragmatische normativiteit: het is geen louter negativisme — Žižek geeft een richting (atheïstisch doorwerken) die praktisch-politieke consequenties heeft.

Kritische bedenkingen en zwakke plekken

  1. Gevaar van overgeneralisatie: critici wijzen erop dat Žižek soms te snel uiteenlopende fenomenen (woke, populisme, technocratie) onder één theologische noemer laat vallen, waardoor nuances verloren gaan. Recensenten vonden dat dit hoofdstuk — net als het boek als geheel — soms verdedigt wat het wil ontleden zonder voldoende empirisch specifiek te zijn.
  2. Normatieve vage uitwerking: net zoals in andere delen van het boek is de diagnose scherp, maar de concrete institutionele of strategische uitwerking (hoe precies «atheïstisch doorwerken» in beleid of organisatie eruitziet) blijft relatief abstract.
  3. Trek naar provocatie boven methodische precisie: Žižek’s polemische stijl kan bij sommige lezers machtiger overkomen dan zijn argumentatieve onderbouwing; dat leidt analytici ertoe te vragen om strakkere voorbeelden en bewijsvoering.

Plaats in Žižeks bredere project

Hoofdstuk 6 is eigenlijk het uitvoerende hart van het boek: het verbindt Žižeks theologische interesse met zijn politieke project. Waar eerdere hoofdstukken begrippen en metaforen aanleveren (athings, undead, parallax), laat dit hoofdstuk zien waarom die begrippen politiek relevant zijn; namelijk omdat politiek altijd al in het teken staat van ultieme legitimering, offer en verlossing. Het hoofdstuk werkt zo als brug van conceptuele ontleding naar politieke heroriëntatie.

The God Delusion (Hfst 5 en 6)

5: De wortels van Religie, 6: De wortels van de ethiek: waarom gedragen we ons goed?

Vandaag staat er een reportage in de Volkskrant met de titel: Heibel binnen de Christelijk Gereformeerde kerk. De journalist was in Veenendaal waar de conservatieven vergaderden over de afscheiding van de vrouw- en lhbti-vriendelijke ‘rekkelijken’, die in de minderheid zijn. Waarschijnlijk zal er weer een scheuring gaan plaatsvinden binnen de geloofsgemeenschap en zo versplintert deze Gemeente heerlijk door naar z’n verdiende ondergang. Ondertussen ben ik bij hoofdstuk zes aanbeland, dat over ethiek gaat en een zin bevat als: “Als ons moreel bewustzijn […] diep is geworteld in ons darwinistische verleden, en ouder is dan godsdienst, mag je verwachten dat onderzoek naar het menselijk denken bepaalde morele universalia onthult die geografische en culturele barrières overstijgen en – heel belangrijk – ook godsdienstige barrières.” Heerlijk. Laten we maar weer snel naar de uittreksels gaan.

Hoofdstuk 5 — The Roots of Religion

Hoofdstuk 5 vormt het eerste deel van Dawkins’ “natuurlijke verklaring”: hij verlegt de focus van de vraag óf God bestaat naar de vraag waarom mensen überhaupt geneigd zijn om in goden te geloven. Hij maakt daarbij gebruik van evolutiepsychologie, memetica, ontwikkelingspsychologie en groepsdynamiek. Het is een hoofdstuk met veel speculatie, maar met een duidelijk theoretisch kader.

Memetica verwijst naar de (semi-)wetenschappelijke studie van de manier waarop ideeën, overtuigingen, gedragingen en symbolen zich verspreiden, reproduceren en evolueren binnen culturen.

1. Centrale these van het hoofdstuk

Dawkins stelt dat religie geen adaptatie op zichzelf hoeft te zijn, maar een bijproduct (bijkomstig resultaat) van andere evolutionair nuttige eigenschappen:

  • het vermogen om autoriteit te volgen,
  • het zoeken naar patronen en intenties,
  • het overnemen van culturele informatie,
  • het neigen tot symbolisch denken.

In zijn woorden: religie kan ontstaan uit wat anders een accident of evolution is. Dit vormt een naturalistische verklaring voor de wortels van geloof.

2. Methodologische opzet van het hoofdstuk

Dawkins begint niet met een aanval maar met een vraag:

Als religie irrationeel is, waarom is het dan zo wijdverbreid en evolutionair persistent?

Hij vermijdt een karikatuur en pakt het systematisch aan:

  1. Eerst bespreekt hij adaptationistische verklaringen (religie als iets wat direct evolutionair nuttig zou zijn).
  2. Daarna opteert hij voor een bijproductbenadering (religie is een bijwerking van eigenschappen die wél adaptief zijn).
  3. Vervolgens behandelt hij de culturele evolutie van ideeën, via memen.

De structuur is dus analytisch en gradueel: van directe adaptatie → bijproduct → culturele transmissie.

Adaptationistische verklaringen

Dit is een specifieke stroming binnen de evolutiebiologie:

de neiging om zoveel mogelijk eigenschappen te verklaren alsof ze directe aanpassingen (adaptations) zijn, voortgekomen uit natuurlijke selectie.

Hiermee wordt bedoeld:

  • een methodologische voorkeur,
  • soms zelfs een bias,
  • om altijd te zoeken naar welke functie of welk voordeel een eigenschap gehad zou hebben.

Dit concept is bekend uit de discussies tussen:

  • adaptationisten (Dawkins, Dennett, Pinker),
  • anti-adaptationisten (Gould, Lewontin),
    die waarschuwen voor het construeren van “just-so stories”.

3. Adaptationistische verklaringen: waarom Dawkins ze afwijst

Sommige evolutionair psychologen stellen dat religie een directe functie heeft:

  • bevordert samenhang in groepen,
  • creëert vertrouwen,
  • versterkt morele codes,
  • bindt individuen rond gezamenlijke rituelen.

Dawkins erkent dat dit theoretisch mogelijk is, maar hij vindt de argumentatie te speculatief en te ver verwijderd van de biologische basis. Voor hem is de vraag: wat is de onderliggende mechaniek dat religie mogelijk maakt?

Zijn bezwaar: religie is te divers, te flexibel en te context-afhankelijk om een eenduidige adaptatie te zijn.

Volgens Dawkins is het waarschijnlijker dat religie voortkomt uit dieperliggende psychologische modules die wél adaptief waren.

4. Dawkins’ bijproduct-theorie (core argument)

4.1 Ontwikkelingspsychologisch argument: kinderen geloven volwassenen

Kinderen zijn geëvolueerd om:

  • autoriteit te vertrouwen,
  • instructies zonder discussie over te nemen,
  • regels te internaliseren.

Dit is adaptief: een kind dat bij twijfel tóch de ouder gelooft, overleeft. Dit volgt een simpel evolutionair principe:

Ongefundeerd vertrouwen > risico op dodelijke fout door scepticisme

Vanuit dit perspectief beschouwt Dawkins religie als:

“De overgeërfde bijwerking van een adaptieve menselijke eigenschap: gehoorzaamheid aan autoriteit.”

Religieuze claims worden meegekopieerd met nuttige instructies (zoals: “Ga niet te dicht bij het ravijn staan”). Het is een evolutionair ruis-mechanisme.

4.2 Intentionaliteit en agency detection

Mensen zijn hypergevoelig voor het zien van:

  • bedoelingen,
  • verborgen actoren,
  • bewuste aansturing.

Dit heet vandaag vaak het Hyperactive Agency Detection Device (HADD). Voor Dawkins is dit cruciaal: beter 100× vals alarm voor geesten dan 1× een roofdier missen. Religie profiteert van deze “overshoot”.

4.3 Dualisme en mentale projectie

Kinderen (en veel volwassenen) ervaren geest en lichaam als twee aparte categorieën. Dawkins gebruikt dit om te suggereren dat:

het idee van een onzichtbare geest, ziel of god moeiteloos aansluit bij aangeboren cognitieve structuren.

Het is psychologisch intuïtief, niet filosofisch noodzakelijk.

5. Memen en culturele evolutie

Dawkins herintroduceert hier zijn eerdere concept van de meme:

  • ideeën die een cultuur binnendringen,
  • zich verspreiden op basis van psychologische aantrekkelijkheid,
  • niet noodzakelijk op waarheid berusten.

Hij beschouwt religie als een virusachtig fenomeen dat mentale en culturele systemen infecteert (een virus van de geest):

  • hoge kopieerbaarheid,
  • repressie van kritiek,
  • rituelen die verspreiding versterken,
  • taboes tegen twijfel.

Belangrijk analytisch inzicht:

Religie hoeft evolutionair niet waar, nuttig of goed te zijn — alleen maar besmettelijk.

Dit vormt een verschuiving van biologische evolutie naar culturele evolutie.

6. De sterke punten van het hoofdstuk

6.1 Integratie van diverse wetenschapsgebieden

Hij combineert biologie, psychologie, antropologie, cognitiewetenschap en memetica tot één verklaringsmodel.

6.2 Naturalistische grondslag

Religie wordt volledig verklaard zonder beroep op bovennatuurlijke factoren.

6.3 Interne coherentie

De bijproducttheorie past mooi in het larger framework van Dawkins’ naturalisme: complexe fenomenen ontstaan uit eenvoudige biologische principes.

7. De zwakke punten of filosofische problemen

7.1 Speculatief karakter

Veel argumenten zijn plausibel, maar empirisch moeilijk te falsificeren. Het is gedeeltelijk hypothetisch.

7.2 Meme-theorie is controversieel

Hoewel memetica elegant is, wordt ze niet breed geaccepteerd als harde wetenschap.

7.3 Reductieprobleem

Dawkins reduceert religie tot cognitieve bijwerkingen en culturele replicatie, maar miskent daarmee mogelijk:

  • symbolische diepgang,
  • existentieel verlangen,
  • sociale functies,
  • rituele betekenis.

Dit stoort vaak theologen én antropologen.

8. Retorische strategie en toon

8.1 Demythologiseren

Hij haalt “het mysterieuze” uit religie door alles terug te brengen tot cognitieve mechanismen.

8.2 Ironie en sardonische observaties

Bijv. religie als “mind virus”. Dit versterkt de polemische toon.

8.3 Evolutionaire narratiefstructuur

Hij zet religie neer als een product van survival mechanisms, niet van transcendentie. Dit is retorisch effectief omdat het religieuze claims relativeert en psychologiseert.

9. Epistemische status van het hoofdstuk

Dawkins claimt niet dat zijn theorie de enige mogelijke verklaring is, maar hij presenteert ze als:

  • consistent,
  • naturalistisch,
  • evolutionair plausibel.

Toch moet worden benadrukt dat de verklaringen veelal theoretische modellen zijn, geen conclusief bewezen fenomenen.

Synthese en kernsamenvatting

Hoofdstuk 5 biedt een naturalistische, evolutionaire en culturele verklaring voor het ontstaan en voortbestaan van religie.

Religie is volgens Dawkins:

  • geen adaptatie, maar een bijproduct
    van nuttige cognitieve mechanismen zoals gehoorzaamheid en agency-detectie.
  • een memetisch fenomeen
    dat zich verspreidt volgens culturele selectie, niet biologische relevantie.
  • een psychologisch begrijpelijke maar evolutionair secundaire eigenschap
    die niet voortkomt uit waarheid maar uit vertrouwensmechanismen van kinderen en sociale dynamiek.

Het hoofdstuk vormt zo de cognitief-biologische onderbouw van Dawkins’ bredere project: laten zien dat religie zonder bovennatuurlijke verklaringen kan worden begrepen.

Hoofdstuk 6 — The Roots of Morality: Why Are We Good?

1. Kernstelling van het hoofdstuk

Dawkins probeert hier te laten zien dat moraliteit geen bewijs voor God is en dat moreel gedrag plausibel kan worden verklaard door evolutionaire en culturele processen. De kernthesis is dat morele intuïties en samenwerkingsgedrag voortkomen uit evolutionair nuttige mechanismen (verwantschapsselectie, wederkerigheid, sociale beloningen) en vervolgens worden gevormd door cultuur en rede. Moraal vereist dus geen bovennatuurlijke bron om bindend en betekenisvol te zijn.

2. Opbouw en retorische strategie

Het hoofdstuk werkt stapsgewijs:

  1. Beschrijven van morele observaties: mensen tonen altruïsme, empathie en morele verontwaardiging.
  2. Biologische verklaringen: uitleg van mechanismen: verwantschapsselectie (kin selection), wederkerigheid (reciprocal altruism), en de rol van groepsprocessen.
  3. Psychologische wortels: empathie, sentimentele reacties en morele intuïties (ontstaan in ontwikkeling).
  4. Culturele en rationele verfijning: cultuur, wetten en rede verhogen en institutionaliseren moreel gedrag.
  5. Anticiperen op theïstische tegenwerpingen: Dawkins laat zien dat religie morele normen niet noodzakelijkerwijs verbetert en soms zelfs ondermijnt.
  6. Conclusie: moraal is mogelijk, begrijpelijk en zelfs dieper wanneer verklaard door natuur en rede dan wanneer afgeleid uit goddelijke geboden.

Retorisch combineert Dawkins empirische voorbeelden, biologisch jargon en polemische taal om de lezer zowel informatief als emotioneel mee te nemen.

3. Belangrijkste argumenten en concepten

3.1 Verwantschapsselectie (kin selection)

  • Wat het zegt: individuen gedragen zich altruïstisch tegenover verwanten omdat hun genen deels gedeeld zijn; helpen verhoogt indirecte reproductieve succes (Hamiltons regel).
  • Rol in Dawkins’ betoog: verklaart veel verzorgende en beschermende gedragingen binnen families.

3.2 Wederkerigheid (reciprocal altruism)

  • Wat het zegt: niet-verwante individuen kunnen samenwerken als er herhaling, lange-termijnrelaties en reputatie zijn (tit-for-tat-logica).
  • Toepassing: sociale samenwerkingsverbanden, handelsrelaties, en normhandhaving in kleine groepen.

3.3 Groepsselectie en controverses

  • Dawkins is kritisch op brede groepsselectieclaims; hij geeft de voorkeur aan verklaringen die werken op gen- of individueniveau met emergente groepsvoordelen.
  • Hij erkent echter dat groepsdynamiek en culturele selectie groepsvoordelen kunnen stabiliseren.

3.4 Morele intuïtie en empathie

  • Evolutie heeft psychologische mechanismen opgeleverd: empathie, schrik voor schade, trots/wanhoop, schuldgevoel.
  • Deze intuïties vormen de ruwe grondstof voor morele systemen.

3.5 Cultuur, reden en institutionalisatie

  • Cultuur transmuteert intuïties tot complexe morele systemen: religie, wetten, rituelen en opvoeding spelen daarbij een rol (maar zijn niet de oorsprong van moraal).
  • Rede en publieke discussie verbeteren normen: feminisme, afschaffing slavernij, mensenrechten; voorbeelden van morele vooruitgang buiten religieuze rechtvaardiging.

4. Filosofische en methodologische onderlaag

4.1 Naturalistische verklaring versus normatieve geldigheid

Dawkins geeft een verklaring van waarom mensen moreel handelen (beschrijvend). De kernvraag die daarop volgt is: maakt die verklaring de normatieve geldigheid van moraal kapot?

  • Dit is de bekende issue van het is–ought-probleem (Hume): uit verklaringen over hoe mensen handelen (is) volgt niet automatisch wat zij zouden moeten doen (ought).
  • Dawkins probeert deze kloof te overbruggen door te laten zien dat rede en empathie de basis geven voor normatieve claims; maar filosofisch blijft dit problematisch voor sommige lezers.

4.2 Evolutionaire debunking-argumenten en hun paradox

  • Als morele oordelen puur producten zijn van evolutionaire druk, waarom zouden zij dan objectieve waarheid representeren? Dit is het evolutionary debunking-probleem.
  • Dawkins antwoordt impliciet: moraal is evolutionair gevormd maar kan via rede en reflectie geëvalueerd en verbeterd worden. Toch blijft onduidelijk hoe precies evolutie betrouwbaarheid van morele oordelen garandeert.

4.3 Moral realism vs. moral constructivism

  • Dawkins neigt naar een naturalistisch pluralisme: morele feiten zijn niet transcendent, maar komen voort uit menselijke natuur + sociale constructies.
  • Filosofen die morele realisten zijn (objectieve moraalgrondslagen) zullen hier ontevreden blijven; Dawkins richt zich eerder op praktische objectiviteit (consistente intersubjectieve normen).

5. Sterke punten van Dawkins’ hoofdstuk

  • Coherente samenhang met eerdere hoofdstukken: aansluiting bij naturalisme en memetica; moraal past in zijn grotere plaatje.
  • Biologisch plausibele mechanismen: kin selection en reciprocal altruism zijn goed aangetoonde theorieën met veel empirische steun.
  • Historische voorbeelden van morele verbetering zonder religie: concrete casussen versterken zijn narratief.
  • Krachtdadige ontkoppeling van religie en moraal: helpt corrigeren van commonplace misvattingen (dat religie moraliteit nodig zou maken).

6. Relatie met rest van het boek

Hoofdstuk 6 is cruciaal: het ontkoppelt moraal van goddelijke legitimatie en voedt Dawkins’ bredere stelling dat religie niet nodig is voor ethiek of zingeving. Het vormt de brug van verklaring (hoofdstuk 5) naar praktische consequenties (laten we moreel redeneren zonder religieuze autoriteit) en bereidt daarmee de lezer voor op latere discussie over religieuze instituties en opvoeding.

7. Praktische implicaties en filosofische consequenties

  • Politiek en recht: morele vooruitgang kan geframed worden als maatschappelijk leerproces, niet als blinde gehoorzaamheid aan openbaringen.
  • Onderwijs en opvoeding: nadruk op kritische capaciteit, empathie en institutionele checks i.p.v. dogmatische scholing.
  • Morele filosofie: Dawkins’ standpunt spoort met moreel naturalisme en constructivisme; het nodigt filosofen uit om te onderzoeken hoe normatieve autoriteit kan wortelen in gedeelde menselijke vermogens en redeneerpraktijken.

Moerdijk moet nodig met de tijd mee

Café De Put is niet meer in zak en as; juist omdat het er niet meer is.

Mijn zwager is de CEO van een Opslag- en expeditiekantoor in Moerdijk. Bij die onderneming hoort een gigantische loods. Het ding bestond al toen de verdozing van Nederland nog niet als een onesthetische aanval op de omgeving werd gezien maar als een teken van welvaart. Het ging goed met zijn bedrijf met als gevolg dat de loods te klein werd. Daarom kwam er een tweede. Dat ding was vele malen groter. Toen je loods 1 naast loods 2 zag staan, begreep je pas hoe bescheiden mijn zwager was begonnen en met hoeveel succes hij het bedrijf naar de top had geleid. Dat werd alleen maar duidelijker bij iedere volgende uitbreiding.

Ik probeerde hier iets poëtisch over op papier te zetten voor op het jubileum; het bedrijf bestond 50 jaar. Er kwamen zinnen bij mij op als ‘matroesjka’s in het kwadraat’, ‘het grote omvademt het kleine’, ‘het kind dat blokkentorens omslaat’, ‘Hij zal gebouwen in gebouwen doen verdwijnen.’ Maar ik werd geukkig niet uitgenodigd. Mijn schrijfader slibte weer dicht; kust veilig.

Als mij in het bijzijn van iemand duidelijk wordt dat ik een onpraktische taalgebruiker ben, dan is het wel wanneer ik de praktijkgeschoolde kerel, die mijn zwager is, over 6.500 m2 hoogwaardige loodsruimte hoor spreken, of over zijn fantastische alarmsysteem, de bovenloopkranen met een capaciteit van 10.000 kg per stuk, de brede overheaddeuren, stellingen met ontelbare palletplaatsen, zijn AEO certificering, zijn ISO certificering, of de verwarmingskamer met een capaciteit van nog eens 60 pallets.

Niet dat mijn zwager en ik elkaar niet mogen, maar we zitten verschillend in de wedstrijd (zoals de uitdrukking luidt), en nu we het toch over sport hebben: hij sponsert de plaatselijke voetbalclub. Dat bedoel ik, hij betekent iets voor zijn omgeving, hij is zo’n ondernemer die anderen laat meeprofiteren van zijn welvaart. Dus is het niet eens omwille van de goede vrede dat ik onze verschillen niet benadruk als we elkaar ontmoeten. We kennen elkaars meningen bovendien al lang. Ik vind dat er in de wereld een steeds grotere ruimte wordt ingenomen door het kapitalisme, maar mij vergaat de lust om daarover te beginnen in zijn bijzijn. Hij heeft mensen uit het dorp toch maar mooi aan een baan geholpen.

Helaas moeten zij op een goed moment wel hun huizen verlaten. Zoals ik al zei: de zaken gaan goed in Moerdijk. Geen wonder dat het dorp te klein wordt voor bewoners. Het woord uitbreiding is gevallen en daarmee ook het doek voor de gewone burger. Het gehucht valt feitelijk uiteen in twee groepen: 1. zij die ondernemen en schaalvergroten, en 2: zij die mijmeren over gunstige uitkoopregelingen en alvast inpakken. Bij die terugtrekkende bewegingen wordt natuurlijk gefoeterd. Toch vind ik dat het dorp, gezien de situatie, opvallend weinig echt boze bewoners telt. Dat komt misschien omdat veel mensen die er woonachtig zijn ook werken voor een bedrijf aldaar. Want er is werk zat. En wiens brood men eet…

Niet alles wat zaken doet in Moerdijk heeft overigens kans gezien om te expanderen. Er was een café dat de Put heette. Daar viel het doek, ruim voordat de doem van uitbreidende industrieterreinen opdook. Ik vrees dat we hier gewoon moeten denken aan een geval van slecht ondernemerschap. Café de Put heet trouwens niet zo omdat zich hier een natuurlijke bron bevond, of een wonderput waaruit een mooie sage of legende kwam opborrelen. De naamgever was gewoon een vent die een kroeg begon en het een leuk idee vond dat bezoekers naar huis konden bellen met: “Schat, ik kom wat later, ik zit nog in De Put.” Wat dat betreft had de tent beter tot het laatste moment open kunnen blijven.

Omdat het vandaag VrijMiPo is en ik mij ten doel heb gesteld om iedere week een of twee gedichten op te voeren in uw denkbeeldige café, laat ik u bij deze een gedicht horen over iemand  die zijn geboortewijk zo snel mogelijk wilde verlaten, en een gedicht over iemand die zo’n zelfde verlangen koesterde wat betreft produktie-arbeid.

Een laan op zuid

Kleumende telg uit een bakluchtbuurt
waar buikzieke wijven in hun raamkozijnen
gesmoorde vloeken uit hun kussens klopten.

Sleepnet over brakke grond sleurde zijn wijk
langs de aarde, wierf het vullis voor een drietal
kroegen, wat winkeltjes en woningen in rijen.

Weke wezens van de moddergrond, ontstaan
uit kikkerrit van huizen; om lucht snakkend
leven dat groeide naar de grootte van die bak.

Lijpe laan waar men hem leerde lopen, vluchtplan
van te late ouders. Eerste stap die daar
vandaan de verte van een thuis verlangde.

©Ronald van Noorden ©Cum Suis 2012

Non-stop

De werveling is ooit in gang gezet.
Miljoenenijver hield de zaak aan ’t draaien.
Overvloedige vingers slaan het alfabet.
Ontelbare handen die de band afgraaien.

Een dag, verhangen tussen prikklokslagen.
Drie pauzes, voor het leven gemarkeerd.
Wij fantaseren uit ons hoofd geleerd,
wat wij gaan doen met onze snipperdagen.

We weten wel wat goed is en wat slecht.
Het lichaam schreeuwt om zelfbeheer,
de vrijheid van een niemandsknecht!

Maar iedere dag komt op hetzelfde neer:
we staan hier straks en nu en morgen weer.
Wat komt van al ons later nog terecht?

©Ronald van Noorden ©Cum Suis 2012

Café de Put schijnt z’n eigen kuil te hebben gegraven, nog voordat de doem van uitbreiding van bedrijfsterreinen zich aankondigde. Het fijne weet ik er eerlijk gezegd niet van.

Als een Belgische filibuster

Veel te veel woorden en dan opeens doodstil.

Welkom op de tweede VrijMiPo, georganiseerd door eenmansuitgeverij Cum Suis. Vandaag presenteren we een gedicht over een man die veel woorden nodig had om tot een definitief stiltepunt te komen. Hij werd een zichzelf steeds nadrukkelijker manifesterende veelschrijver voor wie tenslotte het doek viel. Het leek mij goed om dit gedicht uit de mottenballen te halen toen ik las over de Belgische parlementariër Vincent Van Quickenborne die gedurende vijf vergadersessies zo lang mogelijk aan het woord probeerde te blijven. Door te filibusteren hoopte hij een wet over fraudeopsporing tegen te houden.

In het geval van Van Quickenborne werd hem de mond gesnoerd door de voorzitter die afgelopen woensdag ten einde raad, na 23 uur aaneengesloten luisteren, genoeg van hetzelfde had gehoord. Van Quickenbornes microfoon werd tot zijn eigen woede uitgezet. ‘U bent niet waardig’, riep Vincent richting de voorzitter. ‘U chanteert het parlement.’ Maar de voorzitter paste gewoon een regel toe: het kamerlid viel teveel in herhaling en dat is niet toegestaan. Nadat hij zelfs stambomen van collega’s had aangehaald om de tijd vol te praten, raakte zijn inspiratie op. Had hij maar origineel moeten blijven.

De ‘J.’ in het gedicht wordt het zwijgen opgelegd door de dood, waarvoor hij zelf heeft gekozen. Van Quickenborne voelde zich waarschijnlijk veel vitaler en dacht nog helemaal niet aan ophouden. Hij streed immers voor een goede zaak. Hij voerde zijn marathonspeech om een wetsvoorstel te blokkeren dat de overheid toegang zou geven tot ieders bankgegevens, waarna slimme algoritmes verdachte transacties uit die financiële berg kunnen opdiepen. Zo’n digitale speurhond vond hij een ernstige inbreuk op de privacy. En dus bleef hij praten. Heel lang. En tamelijk vol van zichzelf.

Ik vermoed dat ijdelheid bij langdradige toespraken een niet te onderschatten drijfveer is. De ‘J.’ in mijn gedicht is doordrenkt van diezelfde neiging tot opvallend aanwezig zijn; een soort van zelfvoldane profilering die uiteindelijk vooral potsierlijk blijkt. Zijn val komt voort uit dezelfde pronkzucht die hem overeind hield. Hij heeft in zijn leven weinig bereikt, maar kiest voor een afscheid dat groter is dan alles wat daaraan voorafging. Je zou bijna denken dat hij pas in het zelfopgelegde zwijgen beseft hoe overbodig hij eigenlijk was.

Het zal u niet verbazen: deze overpeinzingen richten zich uiteindelijk op mijzelf. Ook ik heb de neiging om te vervluchtigen in pathos. Ik verloor me jarenlang in gedichtjes die ik schreef vanuit een romantisch soort grootsheid die langzaam oploste in twijfel. Inmiddels ben ik op een leeftijd waarop ik weleens denk: had ik niet beter een echt vak kunnen leren? Overigens heb ik in m’n leven één beroep uitgeoefend dat me met enige trots vervulde. Ik was railverkeersleider voor Prorail. Je kunt dat worden door een interne opleiding van een maand of vier.

Helaas kwam aan die carrière van ‘treindienstleider’ op een zeker moment een einde door een veiligheidsfout. Dat falen heb ik verwerkt, maar sindsdien voelde ik me in geen enkele functie nog echt van nut. Het schrijven was een merkwaardige uitweg: een pure drang tot literaire aanwezigheid. In manische tijden schreef ik mezelf voorbij; in depressieve kwam er vrijwel niets van terecht. Uiteindelijk blijkt: er bestaan praktischer vormen van communicatie dan eindeloze speeches of gedichten die niemand leest. Hier volgt niettemin het gedicht ‘Waarom’, dat te vinden is op bladzijde 19 van de bundel ‘Het Eenmansimperium’.

📱🔄 Voor de juiste weergave van de bladspiegel en regelafbreking adviseer ik om je telefoon in landscape mode (horizontaal) te houden. Zo zie je het gedicht zoals het bedoeld is.

Waarom


Waarom J. moesten je zinnen opeens weer praalwagens zijn
in onze nietsvermoedende straten?
Waarom dat amalgaam van beeldenbrouw op onze
doordeweekse magen?
Wij waren het toch eens geworden dat het Poëtisch Tijdperk
voorbij was?

Hadden wij niet hartelijk gelachen op die avondjes
(waar we toch maar heengingen)
om de vijftiger halvegaren,
de tachtiger adjectieven-adventisten
en al die kleine stuiptrekkende stormlopers
daartussen en daarna?

Roerend eens wij – toch? – dat het warrige,
dat poëzie zo duister maakt,
en zo mooi voor sommigen,
niet meer was dan effectieve onduidelijkheid.
Dat je met boterzacht dichten geen beleid kon maken.
Dat het eigenlijk maar een vreemde en ook wat domme leer is
van hoe je dingen anders zegt?

Waren olla vogala niet volkomen doodgebroed?
Geen krachtig medium nee. Ons niet gezien. Voorbij.
Meer iets voor brave mensen.
Ik hoopte dat we dat hadden afgerond.

Maar nee hoor, net toen wij dachten dat je een woord
kon loslaten op het moment dat je
een woord moest loslaten
liet je jezelf los,

nadat je, ook weer zo pathetisch,
wel een half uur aan het randje had staan schreeuwen
dat er een briefje voor ons klaarlag
(dat eigenlijk geen brief was
maar een soort gedicht).

Wat een boodschap was dat.
Je had toch ook gewoon die pen kunnen wegsmijten
i.p.v. jezelf?

©Ronald van Noorden, ©2012 Uitgeverij Cum Suis

Hoe heet jij in het journaal?

Zonder een pietenbijnaam word je nooit minister.

Behalve een tokkie in de wijk waar ik bezorg, ben ik eigenlijk nog nooit iemand tegengekomen die het Sinterklaasjournaal niet leuk vindt. Toch vertegenwoordigt die ene tegenstem een kleine maar luidruchtige groep die het programma te links en te intellectueel noemt; vooral vanwege de woordgrapjes en de subtiele verwijzingen naar bekende Nederlanders. Dit ultrarechtse verdomhoekje van de boze blanke samenleving heeft het desondanks gezellig. Daar in dat kleine café van Presikhaven telt een woke pakjesboot niet mee, maar men organiseert er zijn eigen onveranderlijke Sinterklaasfeest met ouderwetse pieten die zich pikzwart smeren uit een potje schoenpoets.

Als ik dan toch een verhaal aan kinderen moest vertellen, dan liever aan kinderen die niet meer in Sinterklaas geloven. Ik zou ze – in de functie van docent natuurkunde – over een wezen onderwijzen dat in een superpositie verkeert zolang het hermetisch voor de realiteit blijft afgesloten. Inderdaad, ik heb het hier over het gedachte-experiment van Schrödinger’s Kat. Voor de kat gebruiken we in dit geval een zeurpiet. En nogmaals: het is maar een hypothetisch scenario hè. Niemand – ook de meest irritante dwarsligster niet – mag daadwerkelijk iets ergs overkomen.

Opmerkelijk genoeg komt datzelfde woordje woke juist weer niet over de lippen van die andere groep die het Sinterklaasjournaal afwijst: de activisten die menen dat het programma nog steeds te veel vasthoudt aan het oude beeld van Zwarte Piet (of in ieder geval aan een verhaal over witte superioriteit). Het is een merkwaardige tegenstelling: het ene kamp vindt het te progressief, het andere niet progressief genoeg, wat er misschien op wijst dat het Sinterklaasjournaal precies doet wat een goed kinderprogramma hoort te doen: meebewegen met de tijd, zonder zichzelf te verliezen.

Ik heb nog niet naar het journaal gekeken sinds de afwezigheid van Diewertje Blok. We missen Dieuwertje allemaal maar ik heb ook begrepen dat bijna iedereen Merel een prima opvolgster vindt. Ik ken ouders die hun kinderen vertellen dat Diewertje met pensioen is omdat ze het niet over hun hart kunnen krijgen de waarheid te vertellen. Vanaf welke leeftijd mogen kinderen weten dat kanker werkelijk bestaat? Wanneer leg je ze uit dat die ziekte je letterlijk bij de neus kan nemen? Over zoiets moet je kinderen uiterst behoedzaam informeren. Ik ben dan ook blij dat ik zelf geen kinderen heb.

Het kan niet anders of het Sinterklaasjournaal maakt dit jaar dankbaar gebruik van de politieke soap rond de coalitievorming. Het is weer spannend in het Grote Pakhuis: de pakjes liggen klaar, maar op Pakjesboot 66 wil het maar niet vlotten met de samenwerking. Puzzelpiet meldde dat de bemanning nog altijd geen overeenstemming heeft over de koers. Jonkiepiet en Fatsoenspiet proberen voorlopig per onderwerp te navigeren, in de hoop dat het schip zo tenminste blijft drijven. Maar niet iedereen is het daarmee eens. Dwarspiet (ook terecht zeurpiet genoemd) weigert nog altijd met Klimaatpiet in één stuurhut te zitten; al is dat de opvolger van Europiet, die van de stoomboot stapte en terugging naar limburg omdat hij in Nederland niet de grote Timmerklaas kon worden.

Controlepiet is overboord geslagen tijdens een discussie over de pakjesroute, waardoor ook het kompas zoek is. Ondertussen heeft Complotpiet zijn strooigoed overgedragen aan Wappiet en is hij een handeltje begonnen in diepvriespepernoten (“voor het geval de wereld vergaat”). Strafbladpiet deelt cadeautjes uit aan iedereen die het horen wil, en belooft de strengste pakjescontrole ooit, behalve voor zichzelf. Wisselpiet probeert zich naar de stuurhut te wurmen, maar Ambitiepiet blokkeert het trapje met een plan voor een “nieuwe koers met oude pieten”. Mestpiet haalt de schouders op en rolt een chocoladeshaggie terwijl ze mijmert over stikstofvrije marsepein.

Aan de reling zitten Solidaripiet, Kerkpiet en Dierenpiet, die alvast een roeibootje te water hebben gelaten. Ze zeggen dat ze hun eigen, meer duurzame route naar Spanje willen volgen. Opiniepiet probeert de gemoederen te sussen met een peiling, maar de uitkomst wisselt elke vijf minuten. En achter in het ruim zit Nogéénpiet, die plechtig zweert dat hij deze keer echt niet meedoet… tenzij hij mag sturen. Zo dobbert de pakjesboot voort: het water is rustig, de meningen onstuimig, en de koers blijft onduidelijk. Of de pakjes op tijd aankomen, weet niemand. Maar één ding is zeker: het wordt weer een spannende intocht. En wie weet; misschien zit er morgen wel een regeerakkoord in je schoen.

Sorry, iets zegt mij dat het daadwerkelijke sinterklaasjournaal veel leuker is. Maar daar zit dan ook een heel team achter. En wat me ook niet onbelangrijk lijkt: die redactie houdt zowel van grote als van kleine kinderen.

De kommaneukers van Cedille

Hoe een stijlboekfetisjist en een muggenzifter hun hang-ups bevochten.

Ten aanzien van iets zo onbeduidends als een haakje onder een s – beter bekend als de cedille – deed zich een steeds overbodiger wordende woordenwisseling voor, die mijn geduld, mijn verstand, mijn tolerantie en een vriendschap op de proef zouden stellen. Dat vraagt om wat uitleg. Ik begon met de bewering dat de letter ş (uitspraak: s-cedille) niet voorkwam op standaard Nederlandse of Engelstalige toetsenborden. Dat is gewoon waar, dat kun je makkelijk nagaan.

Daarna beweerde ik dat ik de letter ook niet voor de dag kon toveren door middel van het ingedrukt houden van de Alt-toets, gevolgd door het intypen van een ASCII-code. ASCII is een standaard tabel van 128 tekens en daar zit geen s-cedille bij. Ook de zogenaamde Alt-code werkte niet, noch de zogenaamde Unicode. Ik kon dat op mijn eigen toetsenbord aantonen; er verscheen namelijk wel een teken, maar niet de s-cedille.

“Staat NumLock wel aan?” vroeg een behulpzame vriendin.

“Ja, het numerieke toetsenbord is geschikt voor gebruik. Althans…dat lichtje erboven brandt. Is dat nou een teken van AAN of UIT? Ik weet dat nooit. Oh ja, AAN, anders zouden die andere tekens niet verschijnen. Jezus, waarom hebben mensen van die idioot moeilijke namen?”

“Verkeerde vraag. Zoek verder.”

“Ja, fout van mij. Sorry Yeşilgöz.”

Het maakte in feite niet uit dat een makkelijke toetsenbordcombinatie niet werkte. Ik vond, na te lang zoeken, een alternatief dat een iets grotere omweg vereiste, maar me wel bij mijn doel bracht. (Voor de andere zeikertjes onder ons: een druk op Win + R toverde de Run-prompt tevoorschijn. Daar kon ik ‘charmap’ invullen, wat de Character Map liet zien in elk font dat ik maar wilde. Daar kon ik de ş kopiëren en in mijn eigen tekst plakken.) Ziezo, dat was gebeurd.

Later wilde ik Yeşilgöz alsnog de schuld geven want er zou nog meer overbodig gedoe ontstaan.

“Niet toelaten” intervenieerde de verstandige vriendin weer.

“Als Yeşilgöz niet zo vaak in het nieuws was geweest, had ik nooit de behoefte gevoeld om over haar te schrijven en was mijn ş nooit een punt geweest. Nu heb ik minstens twee blogberichten aan haar gewijd en om haar naam correct te schrijven…”

“Ik beëindig dit gesprek.”

“Erdogan is ook een dictator.”

“Dat was het. De mazzel…”

Ja maar…het werd echt vervelend hoor. Had ik de moeite genomen om precies uit te vinden hoe ik die verdomde s-met-cedille kon oproepen – vertraging alom – zou het bovendien overbodig blijken!

Yeşilgöz was nog luidkeels aanwezig in de politiek, maar haar naam met cedille vond geen doorgang. Het behoorde niet tot de correcte Nederlandse spelling. Althans niet tot de punctuatie zoals een bekende kranten- en tijdschriftenuitgever die propageert. Dit leerde ik van een oud-journalist van De Gelderlander, die voor die krant op een zeker moment ook een heus stijlboek heeft geschreven. Met andere woorden: als hij niet wist wat de juiste schrijfwijze was, wie dan wel?

Met enige tegenzin deed ik dus precies wat hij voorschreef. Ik veranderde alle s’en met cedilles in gewone s’en en maakte daar braaf (en bozig) melding van:

“Ik heb alle Yesilgözen met haakjes een schop onder hun kont gegeven. En dat terwijl het zoveel tijd heeft gekost om op te zoeken hoe je s-cedille typt. Probeer maar, dan krijg je weer respect voor me.”

Hij schreef: “De ș zit gewoon onder de s hoor; je hoeft alleen de s maar ingedrukt te houden en je kunt kiezen.”

Ik: “Op je mobieltje ja. Ik werk achter m’n toetsenbord. Ik kan geen blogberichten op een mobieltje fabriceren.”

Hij: “Op een MacBook werkt het net zo.”

Stilte.

Ik: “Oh ja?” Stilte. “Tja, dat zou kunnen. Ik heb me als proletariër nooit met Macs ingelaten.”

Hij: “Voor proletariërs is het inderdaad behelpen.”

Ik: “Dus op een Mac-toetsenbord van een MacBook kun je gewoon die toetsen ingedrukt houden zoals op een mobieltje?”

Daar stokte het gesprek. En ik voelde een opborrelend vermoeden: had hij eigenlijk wel gelijk? De vraag bleef me achtervolgen als de appendix die ik mijn schaduw noem. En dus begon ik – koppig als ik misschien ben – aanvullend onderzoek te doen. Niet uit noodzaak, maar uit pure behoefte aan gerechtigheid (het wijsneuzerige equivalent van een middelvingertje in de lucht).

Wat blijkt: Ja, op macOS kun je speciale letters oproepen door een toets ingedrukt te houden; maar alleen als het systeem daarvoor is ingesteld. De standaard toetsenbordindeling van een Mac laat die ş namelijk helemaal niet zien. Daar kom je pas achter als je diep genoeg graaft, en ik groef natuurlijk diep (op zoek als ik was naar mijn gelijk). Ik las: ‘de pop-up met diakritische varianten verschijnt alleen als je de juiste input source hebt geactiveerd, zoals de Turkse layout of ABC-Extended.’

En hoogstwaarschijnlijk – ik durf zelfs te zeggen: met een mate van wetenschappelijke zekerheid – had mijn vriend die instelling niet. Met andere woorden: zijn zelfverzekerde ‘De ş zit gewoon onder de s hoor’, GETYPT OP ZIJN MOBIELTJE, maakte een bestudeerde indruk, maar zonder aangepaste Mac-instellingen is dat even waar als zeggen dat je “gewoon” Turks kunt praten als je maar hard genoeg probeert.

Pas toen overviel mij een gevoel van berusting. Misschien zelfs iets van superioriteit, al wil ik dat niet hardop toegeven. Onze vriendschap was niet gebroken; alleen licht beschadigd door een haakje onder een s waarover wij beiden struikelden, ieder op z’n eigen, irritant eigenzinnige, manier.

Uiteindelijk bleek die cedille slechts een detail. De ego’s erachter bezaten aanzienlijk meer overbodige aanhangsels.

Postscriptum:

Ik schreef dit stukje met een milde glimlach en met de warmte in mijn hart die ik koester voor Hans Gülpen: een Limburgse jongen met vier doopnamen en een achternaam die officieel twee bescheiden puntjes draagt. Dat trema heeft hij in de ruim dertig jaar dat hij redacteur was voor De Gelderlander echter nooit gebruikt. Toen zelfs de cedille in Yeşilgöz bij hem geen genade vond, begreep ik: voor Hans is overbodigheid geen detail, maar een ergernis van de hoogste orde. Des te wonderlijker vind ik het dat hij onvermoeibaar mijn pathetische epististels, met altijd wat slordigheden in de interpunctie, blijft lezen. Met dat in gedachten draag ik dit blogbericht met plezier (en een vleugje sardonisch genoegen) aan hem op.

Ze leken zo ‘Lucky’ samen

Een Haags powerduo bewees dat het kon: een bestuurlijke chemie van politieke tegenpolen.

In 2012, na de val van Rutte I, kwamen VVD en PvdA als winnaars uit de verkiezingen. De politieke noodzaak dwong hen tot samenwerking in wat de pers al snel het ‘huwelijk van de tegenpolen’ noemde. Toch groeide er iets wat verder ging dan pure coalitie-logica. Tijdens de onderhandelingen bleken Rutte en Samsom elkaar opvallend goed te begrijpen. Waar eerdere formaties verzandden in wantrouwen, wisten zij met humor, intellectuele scherpte en realpolitik een brug te slaan. Journalisten beschreven hun gesprekken als ‘bijna vriendschappelijk’ en ‘met een zekere bewondering voor elkaars kunde’.

Mark Rutte, de eeuwige glimlach in maatpak, een man die elke crisis kon reduceren tot een gezellig gesprekje bij de koffieautomaat. Diederik Samsom, een voormalig kernfysicus die zijn idealen als meetinstrumenten hanteerde. Tussen de rekenkundige ernst van de sociaaldemocraat en de vrolijke soepelheid van de liberaal ontsproot iets wat men, met Haagse ironie, een bromance ging noemen. Waar anderen ruzieden over procentpunten, spraken zij over vertrouwen. Hun samenwerking werd een verstandshuwelijk met momenten van tederheid. Rutte bewonderde Samsoms gedrevenheid, Samsom Rutte’s grenzeloze optimisme.

Rutte waardeerde Samsoms rationele aanpak en wetenschappelijke denkwijze; Samsom bewonderde Ruttes politieke lenigheid en optimisme. Ze konden het fel oneens zijn, maar hadden een soort ondertoon van: we doen dit samen, want we zijn de enigen die dit kunnen. In de media werden ze al snel neergezet als een soort ‘Haags powerduo’. Er stonden koppen in de krant als ‘Rutte en Samsom: het verstandshuwelijk dat liefde werd’, er circuleerden zelfs spotprenten waarop ze als een getrouwd stel werden afgebeeld, wandelend door de regen met één paraplu. De publieke perceptie van hun warme band werd onlosmakelijk verbonden met de humor van buitenaf.

De definitieve verbeelding van de ‘bromance’ kwam van LuckyTV, de satirische rubriek van Sander van de Pavert die dagelijks te zien was in De Wereld Draait Door. Van de Pavert transformeerde de politieke samenwerking in een soapachtige relatie. Het hoogtepunt was de persiflage die volgde op hun gezamenlijke optreden bij Pauw & Witteman, waar de twee leiders opvallend warm en eensgezind over hun regeerakkoord spraken. LuckyTV gebruikte de beelden van hun serieuze gesprek aan tafel, monteerde ze opnieuw, en legde de heren hilarische, gefingeerde dialogen in de mond over hun ‘geheime’ relatie. In de meest besproken scene vertelde Diederik Samson aan de interviewers: “En ik herinner me de eerste avond, dat we tegenover elkaar zaten met een enorme stijve.” De politieke overwinning werd zo een zwoele, intieme bekentenis.

Ik zat destijds met bijna plaatsvervangende schaamte naar de LuckyTV-beelden te kijken. Die geforceerde intimiteit, die blikken over de talkshowtafel, en dan die uitspraak over de “enorme stijve”. Het was zó over de top, zó expliciet, dat ik me even afvroeg of dit wel kon. Toch was het juist deze hilarische, brutale grensverlegging die het fragment zo memorabel maakte. Achteraf beschouwd, markeerde dit moment misschien ook wel een hoogtepunt in de geschiedenis van wat er in humor op de Nederlandse televisie mocht worden gezegd. Ik vraag me weleens af of zo’n persiflage vandaag nog met dezelfde onschuld zou worden ontvangen. De maatschappij lijkt sindsdien op sommige vlakken preutser en gevoeliger geworden.

De LuckyTV-bromance van Rutte en Samsom staat daarmee niet alleen als een politieke grap recht overeind (ja, ik weet het, sorry), maar lijkt me ook als tijdsbeeld voer voor sociologen, communicatiewetenschappers en wie al niet. Ik schrijf dat hier terwijl ik normaal helemaal niet houd van filmpjes waarin men mensen woorden in de mond legt. De effectiviteit van video-editing en voice-overs als framingtechniek is zo groot dat satire de politieke framing ook op een hele foute manier kan beïnvloeden. Daar bestaan talloze voorbeelden van. Dit ‘materiaal’ raakt echter aan politiek, media, humor en de publieke opinie op een manier waardoor het, volgens mij, zoals gezegd, zeer geschikt is voor een analyse door diverse wetenschappelijke disciplines.

Na verloop van tijd begon de coalitie overigens te piepen en te kraken. De PvdA betaalde electorale schade voor de compromissen die Samsom moest sluiten, en zijn partij keerde zich tegen hem. Rutte bleef, Samsom viel, maar volgens insiders hield Rutte tot het laatst respect voor hem. Er wordt zelfs gezegd dat Rutte na Samsoms vertrek “oprecht teleurgesteld” was, omdat hij zelden met iemand zo goed had kunnen samenwerken. De bromance leeft voort in de Haagse overlevering als symbool van een zeldzame samenwerking tussen verstand en gevoel, tussen liberaal en sociaaldemocraat; een korte periode waarin ideologische verschillen even leken te vervagen onder persoonlijke chemie.

Dus Jetten, Yesilgöz, als jullie meelezen…

Het meest berucht werd het filmpje van de twee, gemaakt door LuckyTV. De kracht van deze videopersiflage lag in de knappe montage. Door de gezichten van Rutte en Samsom tijdens hun serieuze interview strak te kaderen en hun lachjes en blikken te isoleren, wist LuckyTV de politieke ernst volledig te ondermijnen. Zo werd het veel meer dan alleen een grap; het is een sociocultureel document. In werkelijkheid konden de twee het uitstekend met elkaar vinden tot het bittere einde. Het was uiteindelijk de kiezer die besloot dat het sprookje geen tweede deel verdiende. Toen het stof neerdaalde, bleef Rutte overeind als de lachende liberaal terwijl Samsom verdween in de mist van zijn eigen achterban, verslonden als hij werd door de twijfel en de teleurstelling die zijn partij van binnenuit verteerde. Maar nogmaals: de LuckyTV-montage is een microkosmos van maatschappelijke dynamieken, waardoor het een uitstekend studieobject is voor elke geleerde die zich bezighoudt met de snijvlakken van politiek, media en cultuur.

En we noemen hen: FUSIE

De enig denkbare, nieuwe naam voor GroenLinks/PvdA.

Taalbureau Taaljongen.nl stond voor een klassiek keuzeprobleem: hoe noem je iets dat zichzelf nog niet kent? De fusie van GroenLinks en PvdA vroeg om een naam die zowel historisch als toekomstbestendig was, zonder dat hij zich vastbeet in ideologische grond. Een naam die niet rood, groen of progressief hoefde te heten, maar wél klonk als iets waar iedereen – zelfs de twijfelaar – zich kortstondig in kon herkennen. Taaljongen.nl besloot het simpel te houden. Zo simpel, dat het bijna brutaal werd: FUSIE. Geen slagzin, geen symbool, geen kleur. Alleen het feit zelf.

Er is die mysterieuze ruimte tussen wat gezegd wordt en wat bedoeld is. FUSIE belichaamt die ruimte: een naam die ademt, zweeft, zich vormt en weer oplost. Omdat woorden niet alleen iets betekenen, maar vaak ook iets verbergen. FUSIE is een naam die zichzelf ontkent en daardoor overeind blijft; die niets verklaart, maar alles suggereert. Een politieke wolk die uiteenvalt in letters, om zich daarna weer moeiteloos te herschikken tot iets nieuws.

Dat lijkt banaal, maar is het niet. In een tijd waarin politieke partijen zich verdringen om het meest moreel klinkende label, koos Taaljongen.nl juist voor de lege doos en maakte die leegte tot kracht. FUSIE zegt niets over waar men voor staat, maar alles over waar men vandaan komt: een samenvoeging van twee entiteiten die ooit dachten dat hun verschillen belangrijk waren.

Het bureau weigerde bewust woorden als links, sociaal, progressief, groen of solidair. Zulke termen, zegt Taaljongen.nl, ‘functioneren als seizoensgebonden parfums; aangenaam bij lancering, bedenkelijk bij hergebruik.’ Een naam, daarentegen, moet kunnen overleven wanneer idealen weer verschuiven, standpunten afbrokkelen en partijprogramma’s herschreven worden.

En dat is precies wat FUSIE doet. Of de partij over vijf jaar samengaat met Volt, met D66, of met een paar overgelopen liberalen, het maakt niet uit. De naam blijft actueel. FUSIE is toekomstbestendig, want ze beschrijft geen toestand, maar een beweging. Taaljongen.nl noemt het ‘de enige naam die zichzelf in stand houdt door voortdurend van samenstelling te veranderen.’ Een politieke paradox, verpakt als merkstrategie.

Taaljongen.nl onderzoekt de grillen en de gratie van taal: hoe woorden zowel onthullen als verhullen. FUSIE is daarvan het schoolvoorbeeld; een naam die weigert partij te kiezen, en juist daardoor de essentie raakt. Ze zegt niets, maar roept alles op: beweging, vermenging, compromis. Een woord dat niet vastlegt, maar loslaat. Taaljongen.nl weet dat woorden soms meer macht hebben als ze níet te veel willen zeggen. FUSIE is een naam die elke inhoud overleeft.

Ook deze storm komt zij te boven

Ouwehand moet zich alwéér buigen over een mensenonderwerp.

Een leiderschapsconflict heeft de driekoppige Eerste Kamerfractie van de Partij voor de Dieren (PvdD) verscheurd. De fractie is gespleten in twee kampen, die beiden beweren de ware vertegenwoordigers van de Partij voor de Dieren te zijn. Het partijbestuur heeft de leden per mail geïnformeerd dat alleen fractievoorzitter Ingrid Visseren-Hamakers namens de partij doorgaat. De senatoren Niko Koffeman en Peter Nicolaï betwisten dit en stellen dat zij degenen zijn die de Partij voor de Dieren zullen vertegenwoordigen.

V.l.n.r.: Guppy Visseren-Hamakers zwemt zenuwachtig rond, belaagd als zij wordt door twee Trojaanse paarden: de zebravissen Nicolaï en Koffeman die beren op de weg zien. Esther Ouwehand gelooft dat zij te maken heeft met de muizenissen van eendagsvliegen.

De vraag blijft waarom Koffeman – die dieren centraal wilde stellen en vond dat de PvdD te ver van haar kernopdracht afdreef – uitgerekend vlak voor de verkiezingen zijn lidmaatschap opzegde. Daarmee toonde hij dat hem niets kleinmenselijks vreemd is. De strategische timing ondermijnde de interne cohesie en joeg kiezers weg. Dank u wel meneer Koffeman; al eens van de tactiek van de verschroeide aarde gehoord? Idealen worden niet alleen verraden door tegenstanders, maar soms ook door hun eigen predikers; wanneer de zuiverheid van het principe zwaarder gaat wegen dan het voortbestaan van de beweging die het moest dragen.

Oh, oh, wat zijn de egogedreven mannetjes belangrijk!

Moest hij de partij persé op dit moment laten voelen hoezeer ze van de bron was afgedwaald? Zijn vertrek leek minder op een daad van moreel verzet dan op een berekende explosie. Na zulke acties blijft meestal weinig meer over dan as, en een verwarring die kiezers afschrikt. Dat is wat er gebeurt wanneer idealisten te lang tussen politiek en moraal balanceren: wat ze niet meer kunnen zuiveren, willen ze vernietigen. Een oude, menselijke reflex, ook als het om dieren gaat, die ze dan voor het gemak maar even links laten liggen.