Breaking the Spell (Part II; Hfst 7 en 8)

Part II: The Evolution of Religion (7: The Invention of Team Spirit, 8: Belief in Belief)

Na de beschrijving van de wortels, de vroege vormen en het beheer van religie, verschuift Dennett in hoofdstukken 7 en 8 de aandacht naar iets anders: wat religie met mensen doet. Niet op individueel niveau, maar in groepen. Deze hoofdstukken laten zien hoe religie niet alleen ideeën voortbrengt, maar ook verbondenheid, loyaliteit en overtuiging over overtuiging zelf. Samen laten hoofdstukken 7 en 8 zien hoe religie zich verdiept en verhardt. Eerst door mensen tot hechte groepen te smeden, daarna door geloof zelf te verheffen tot iets wat verdedigd moet worden. Ze vormen daarmee het tweede deel van het evolutionaire verhaal: niet hoe religie begon, maar hoe zij zich stevig in het menselijk samenleven heeft vastgezet.

In hoofdstuk 7 (The Invention of Team Spirit) laat Dennett zien hoe religie zich ontwikkelt tot een krachtig middel om mensen samen te brengen. Door gedeelde rituelen, symbolen en regels ontstaat een sterk gevoel van “wij”. Mensen gaan zich onderdeel voelen van een groep die groter is dan henzelf. Dat maakt samenwerking makkelijker en versterkt onderlinge trouw. Religie werkt hier als een soort lijm die groepen bij elkaar houdt. Tegelijk maakt Dennett duidelijk dat dit groepsgevoel niet zonder gevolgen is. Waar een duidelijk “wij” ontstaat, verschijnt ook een “zij”. Religie vergroot de bereidheid om voor de eigen groep op te komen, maar kan ook afstand scheppen tot buitenstaanders. Dat is geen toeval en ook geen bewuste keuze; het is het resultaat van een lange ontwikkeling waarin groepsbinding steeds belangrijker werd.

Hoofdstuk 8 (Belief in Belief) gaat nog een stap verder. Hier onderzoekt Dennett een opvallend verschijnsel: mensen hechten soms meer waarde aan het hebben van geloof dan aan de inhoud ervan. Zelfs wie twijfelt, kan geloven dat geloof op zichzelf nodig of goed is — voor zichzelf, voor anderen, of voor de samenleving. Geloof wordt zo iets dat beschermd moet worden, los van de vraag of het waar is. Dennett laat zien hoe deze houding religie extra sterk maakt. Niet alleen overtuigingen worden doorgegeven, maar ook het idee dat geloven belangrijk is. Dat maakt religie minder kwetsbaar voor kritiek, omdat twijfel nu niet alleen een intellectueel probleem wordt, maar ook een sociaal of moreel risico.

Part II: “The Evolution of Religion”, Hoofdstuk 7: “The Invention of Team Spirit”

Korte samenvatting van hoofdstuk 7

Religie evolueerde tot een systeem om mensen tot een hecht team te smeden. Dennett: “Religie overleeft omdat zij mensen niet alleen laat geloven, maar samen laat horen.” Wie religie wil begrijpen, moet haar sociale ‘magie’ doorzien. Het bindt mensen door hen deel te maken van iets groters en precies daarin schuilt haar kracht én gevaar. Het is een uitzonderlijk middel dat samenwerking mogelijk maakt, maar ook uitsluiting. De teamgeest maakt geloof duurzaam, en bereidt de weg voor naar geloof in het geloof zelf. Dennett: “Voordat mensen geloven om waarheid, leren zij geloven om erbij te horen.” Dit hoofdstuk laat zien hoe religie zich ontwikkelt tot een sociaal mechanisme dat groepen vormt, bindt en disciplineert. Het is niet het einde van de evolutie, maar het moment waarop geloof robuust en sociaal onmisbaar wordt. Naast dit geloof als groepsmechanisme bestaat er natuurlijk ook zoiets als een persoonlijk beleefd geloof, maar Dennett is van mening dat zelfs zo’n individuele benadering historisch overleeft dankzij sociale structuren.

De centrale these van hoofdstuk 7

Dennett betoogt hier: Een essentieel product van religieuze evolutie is het vermogen om sterke groepsloyaliteit en collectieve identiteit te genereren. Religie produceert geen losse overtuigingen, maar sociale verbanden. Team spirit is daarmee geen bijkomstigheid, maar een evolutionair verklaarbaar effect.

Team spirit als selectie-effect, niet als ontwerp

Religie is niet “uitgevonden” om groepen te smeden, maar religieuze vormen die dit deden, bleken gewoon succesvoller. Dat is in lijn met de darwinistische methodologie van Part II; groepen met sterke interne cohesie konden beter samenwerken, waren veerkrachtiger en droegen hun praktijken betrouwbaarder over. Team spirit is dus het resultaat van culturele selectie.

Rituelen als sociale synchronisatie

Hoofdstuk 7 bouwt voort op hoofdstuk 5 (praktijk) en 6 (beheer); rituelen functioneren hier als coördinatiemechanismen, lichamelijk én emotioneel. Gezamenlijk zingen, bewegen, vasten, bidden leidt tot gedeelde ritmes, gedeelde emoties, en verminderde individuele afwijking. Dennett benadrukt impliciet: groepsgevoel ontstaat niet primair door overtuiging,
maar door gedeeld handelen.

Kosten, offers en betrouwbaarheid

Religieuze systemen vragen vaak tijd, discipline, geld, sociale beperkingen. Waarom blijven zulke eisen bestaan? Dennett’s verklaring: kostbare signalen zijn geloofwaardig. Wie bereid is offers te brengen toont echte loyaliteit, is minder geneigd tot opportunisme en wordt een veilig groepslid. Team spirit vereist dus zichtbare betrokkenheid.

Het ontstaan van “wij” en “zij”

Hoofdstuk 7 maakt duidelijk dat team spirit altijd groepsgrenzen impliceert; morele verplichtingen worden intern gericht. Gevolg:

verhoogd altruïsme binnen de groep;
potentiële uitsluiting van buitenstaanders.

Dit mechanisme is evolutionair begrijpelijk, maar ethisch ambivalent. Dennett presenteert dit niet als moreel oordeel, maar als verklarend inzicht.

Geloof als sociaal signaal (voorbereiding op hoofdstuk 8)

Geloof wordt: niet alleen een innerlijke overtuiging, maar een publiek herkenningsteken. Belijdenissen, symbolen en taalgebruik markeren groepslidmaatschap en functioneren als sociale wachtwoorden. Dit is de directe opmaat naar hoofdstuk 8, waar geloof zelf onderwerp van geloof wordt (belief in belief).

7. Culturele groepsselectie voorzichtig toegepast

Dennett begeeft zich hier op gevoelig terrein. hij spreekt niet over biologische groepsselectie maar over culturele systemen die concurreren. Religies die sterke team spirit genereren, discipline afdwingen en overdraagbaar zijn, blijven bestaan en verspreiden zich. Hiermee wordt team spirit een stabiliserende kracht in religieuze evolutie.

8. De spanning met waarheid en kritiek

Team spirit heeft een prijs:

conformiteit wordt beloond;
afwijking wordt verdacht;
kritiek kan groepsbinding ondermijnen.

Dit verklaart:

weerstand tegen wetenschappelijke correctie;
heiligverklaring van overtuigingen;
emotionele reacties op twijfel.

Niet omdat twijfel onwaar is, maar omdat zij sociale cohesie bedreigt.

9. Religie is niet uniek, maar uitzonderlijk effectief

Dennett plaatst religie in een breder kader. Ook nationalisme, ideologie, sportcultuur, produceren team spirit. Maar religie onderscheidt zich door:

transcendente legitimatie;
kosmische betekenis;
existentiële beloning en straf.

Dat maakt religieuze team spirit dieper verankerd, moeilijker los te laten en emotioneel krachtiger.

Part II: “The Evolution of Religion”, Hoofdstuk 8: “Belief in Belief”

Korte samenvatting van hoofdstuk 8

Met “Belief in Belief” bereikt Dennett een cruciaal punt in Breaking the Spell. In dit hoofdstuk onderzoekt hij niet zozeer wat mensen geloven, maar waarom zij het belangrijk vinden dát er geloof is. Het gaat hier om een verschuiving: van religie als overtuiging naar religie als waarde op zichzelf. Dennett laat zien dat religie in dit stadium niet langer alleen draait om goden, verhalen of rituelen, maar om het idee dat geloven zelf iets goeds, nuttigs of noodzakelijks is, zelfs als men twijfelt aan de inhoud van dat geloof.

Wat betekent “belief in belief”?

Met belief in belief bedoelt Dennett het volgende: mensen geloven niet alleen iets, ze geloven ook dat geloven belangrijk is. Dat kan verschillende vormen aannemen:

“Ik weet niet of het waar is, maar het is goed om te geloven.”
“Zonder geloof valt de samenleving uit elkaar.”
“Religie geeft mensen hoop, ook al twijfel ik zelf.”

In al deze gevallen wordt geloof verdedigd los van waarheid. Het nut van geloof wordt belangrijker dan de vraag of het klopt. Dennett ziet dit als een belangrijke stap in de evolutie van religie. Geloof krijgt nu een beschermende laag: wie het bekritiseert, bekritiseert niet alleen ideeën, maar ook iets dat als sociaal of moreel waardevol wordt gezien.

Van overtuiging naar houding

In eerdere hoofdstukken liet Dennett zien hoe religie:

ontstond uit menselijke neigingen,
groeide via rituelen,
werd beheerd door instituties,
groepen samenbond.

In hoofdstuk 8 laat hij zien wat er daarna gebeurt: religie wordt een houding tegenover twijfel. Twijfel is niet langer gewoon een vraag, maar iets wat gevaarlijk kan lijken:

gevaarlijk voor de gemeenschap,
gevaarlijk voor moraal,
gevaarlijk voor zingeving.

Hier ontstaat het idee dat het beter is om te geloven dan om te twijfelen, zelfs als men geen sterke redenen heeft. Geloof wordt een soort verzekering: misschien niet bewezen, maar wel geruststellend.

Waarom dit evolutionair gezien logisch is

Dennett benadrukt dat belief in belief geen complot is en geen bewuste misleiding. Het is een cultureel gevolg van eerdere stappen. Als religie groepen bijeenhoudt (hoofdstuk 7), stabiliteit biedt en gedrag stuurt, dan is het logisch dat mensen gaan denken: “Dit werkt, laten we het beschermen.” Zo ontstaat een cultuur waarin:

geloof wordt aangemoedigd,
twijfel wordt verzacht of ontmoedigd,
open vragen worden gezien als risico.

Het idee dat geloof goed is, helpt religie zichzelf voort te zetten, ook wanneer inhoudelijke overtuigingen wankelen.

Geloof zonder inhoud

Een van Dennetts scherpste observaties in dit hoofdstuk is dat mensen soms religie verdedigen zonder zelf precies te weten wat zij geloven, of zelfs terwijl zij innerlijk twijfelen. Het gaat dan niet om geloof in God, maar om geloof in:

traditie,
troost,
sociale orde,
moreel houvast.

Religie wordt zo iets wat men wil laten bestaan, ongeacht de feiten. Dat maakt haar sterk, maar ook kwetsbaar voor misverstanden: kritiek wordt niet meer gehoord als inhoudelijk argument, maar als bedreiging.

De morele draai: “religie is goed voor mensen”

Dennett bespreekt ook het veelgehoorde argument dat religie misschien niet waar is, maar wel goed voor mensen. Dit argument speelt een centrale rol in belief in belief. Hier wordt religie niet meer verdedigd op waarheid, maar op vermeend nut. Dennett vraagt zich af of dit argument wel zo vanzelfsprekend is. Hij stelt geen simpel tegenantwoord, maar wijst op het probleem: als we geloven dat geloof noodzakelijk is, ontzeggen we mensen de ruimte om zonder geloof zinvol te leven.

Waarom dit hoofdstuk het einde van Part II vormt

Hoofdstuk 8 is het conceptuele sluitstuk van Part II.

Hoofdstuk 7 liet zien hoe religie groepen vormt.
Hoofdstuk 8 laat zien hoe geloof wordt geheiligd als idee.

Hier is religie niet alleen een systeem, maar een norm: geloven is goed
niet-geloven is riskant. Vanaf dit punt kan Dennett verdergaan naar de gevolgen:

moreel,
politiek,
cultureel.

Part II eindigt dus niet met geloof zelf, maar met een meta-geloof: geloof over geloof.

De kern van Dennetts punt

Dennett wil met dit hoofdstuk niet zeggen dat alle religieuze mensen oneerlijk zijn of zichzelf voor de gek houden. Zijn punt is subtieler: soms verdedigen mensen religie niet omdat ze overtuigd zijn, maar omdat ze bang zijn voor wat er zonder religie zou gebeuren. Belief in belief is dus een vorm van voorzichtigheid, maar ook van zelfbehoud van religie als systeem.

Slotbeschouwing

Met “Belief in Belief” laat Dennett zien hoe religie zich aanpast aan twijfel. Niet door twijfel weg te nemen, maar door haar te omzeilen. Geloof wordt belangrijker dan waarheid, en bescherming belangrijker dan begrip. Dit hoofdstuk maakt duidelijk waarom religie zo moeilijk bespreekbaar blijft. Niet omdat mensen niets willen weten, maar omdat zij zijn gaan geloven dat geloven zelf niet ter discussie mag staan. Daarmee sluit Part II af, en wordt de weg vrijgemaakt voor het laatste deel van Breaking the Spell, waarin Dennett de bredere gevolgen van deze ontwikkeling onderzoekt.

Hoe heet jij in het journaal?

Zonder een pietenbijnaam word je nooit minister.

Behalve een tokkie in de wijk waar ik bezorg, ben ik eigenlijk nog nooit iemand tegengekomen die het Sinterklaasjournaal niet leuk vindt. Toch vertegenwoordigt die ene tegenstem een kleine maar luidruchtige groep die het programma te links en te intellectueel noemt; vooral vanwege de woordgrapjes en de subtiele verwijzingen naar bekende Nederlanders. Dit ultrarechtse verdomhoekje van de boze blanke samenleving heeft het desondanks gezellig. Daar in dat kleine café van Presikhaven telt een woke pakjesboot niet mee, maar men organiseert er zijn eigen onveranderlijke Sinterklaasfeest met ouderwetse pieten die zich pikzwart smeren uit een potje schoenpoets.

Als ik dan toch een verhaal aan kinderen moest vertellen, dan liever aan kinderen die niet meer in Sinterklaas geloven. Ik zou ze – in de functie van docent natuurkunde – over een wezen onderwijzen dat in een superpositie verkeert zolang het hermetisch voor de realiteit blijft afgesloten. Inderdaad, ik heb het hier over het gedachte-experiment van Schrödinger’s Kat. Voor de kat gebruiken we in dit geval een zeurpiet. En nogmaals: het is maar een hypothetisch scenario hè. Niemand – ook de meest irritante dwarsligster niet – mag daadwerkelijk iets ergs overkomen.

Opmerkelijk genoeg komt datzelfde woordje woke juist weer niet over de lippen van die andere groep die het Sinterklaasjournaal afwijst: de activisten die menen dat het programma nog steeds te veel vasthoudt aan het oude beeld van Zwarte Piet (of in ieder geval aan een verhaal over witte superioriteit). Het is een merkwaardige tegenstelling: het ene kamp vindt het te progressief, het andere niet progressief genoeg, wat er misschien op wijst dat het Sinterklaasjournaal precies doet wat een goed kinderprogramma hoort te doen: meebewegen met de tijd, zonder zichzelf te verliezen.

Ik heb nog niet naar het journaal gekeken sinds de afwezigheid van Diewertje Blok. We missen Dieuwertje allemaal maar ik heb ook begrepen dat bijna iedereen Merel een prima opvolgster vindt. Ik ken ouders die hun kinderen vertellen dat Diewertje met pensioen is omdat ze het niet over hun hart kunnen krijgen de waarheid te vertellen. Vanaf welke leeftijd mogen kinderen weten dat kanker werkelijk bestaat? Wanneer leg je ze uit dat die ziekte je letterlijk bij de neus kan nemen? Over zoiets moet je kinderen uiterst behoedzaam informeren. Ik ben dan ook blij dat ik zelf geen kinderen heb.

Het kan niet anders of het Sinterklaasjournaal maakt dit jaar dankbaar gebruik van de politieke soap rond de coalitievorming. Het is weer spannend in het Grote Pakhuis: de pakjes liggen klaar, maar op Pakjesboot 66 wil het maar niet vlotten met de samenwerking. Puzzelpiet meldde dat de bemanning nog altijd geen overeenstemming heeft over de koers. Jonkiepiet en Fatsoenspiet proberen voorlopig per onderwerp te navigeren, in de hoop dat het schip zo tenminste blijft drijven. Maar niet iedereen is het daarmee eens. Dwarspiet (ook terecht zeurpiet genoemd) weigert nog altijd met Klimaatpiet in één stuurhut te zitten; al is dat de opvolger van Europiet, die van de stoomboot stapte en terugging naar limburg omdat hij in Nederland niet de grote Timmerklaas kon worden.

Controlepiet is overboord geslagen tijdens een discussie over de pakjesroute, waardoor ook het kompas zoek is. Ondertussen heeft Complotpiet zijn strooigoed overgedragen aan Wappiet en is hij een handeltje begonnen in diepvriespepernoten (“voor het geval de wereld vergaat”). Strafbladpiet deelt cadeautjes uit aan iedereen die het horen wil, en belooft de strengste pakjescontrole ooit, behalve voor zichzelf. Wisselpiet probeert zich naar de stuurhut te wurmen, maar Ambitiepiet blokkeert het trapje met een plan voor een “nieuwe koers met oude pieten”. Mestpiet haalt de schouders op en rolt een chocoladeshaggie terwijl ze mijmert over stikstofvrije marsepein.

Aan de reling zitten Solidaripiet, Kerkpiet en Dierenpiet, die alvast een roeibootje te water hebben gelaten. Ze zeggen dat ze hun eigen, meer duurzame route naar Spanje willen volgen. Opiniepiet probeert de gemoederen te sussen met een peiling, maar de uitkomst wisselt elke vijf minuten. En achter in het ruim zit Nogéénpiet, die plechtig zweert dat hij deze keer echt niet meedoet… tenzij hij mag sturen. Zo dobbert de pakjesboot voort: het water is rustig, de meningen onstuimig, en de koers blijft onduidelijk. Of de pakjes op tijd aankomen, weet niemand. Maar één ding is zeker: het wordt weer een spannende intocht. En wie weet; misschien zit er morgen wel een regeerakkoord in je schoen.

Sorry, iets zegt mij dat het daadwerkelijke sinterklaasjournaal veel leuker is. Maar daar zit dan ook een heel team achter. En wat me ook niet onbelangrijk lijkt: die redactie houdt zowel van grote als van kleine kinderen.

De kommaneukers van Cedille

Hoe een stijlboekfetisjist en een muggenzifter hun hang-ups bevochten.

Ten aanzien van iets zo onbeduidends als een haakje onder een s – beter bekend als de cedille – deed zich een steeds overbodiger wordende woordenwisseling voor, die mijn geduld, mijn verstand, mijn tolerantie en een vriendschap op de proef zouden stellen. Dat vraagt om wat uitleg. Ik begon met de bewering dat de letter ş (uitspraak: s-cedille) niet voorkwam op standaard Nederlandse of Engelstalige toetsenborden. Dat is gewoon waar, dat kun je makkelijk nagaan.

Daarna beweerde ik dat ik de letter ook niet voor de dag kon toveren door middel van het ingedrukt houden van de Alt-toets, gevolgd door het intypen van een ASCII-code. ASCII is een standaard tabel van 128 tekens en daar zit geen s-cedille bij. Ook de zogenaamde Alt-code werkte niet, noch de zogenaamde Unicode. Ik kon dat op mijn eigen toetsenbord aantonen; er verscheen namelijk wel een teken, maar niet de s-cedille.

“Staat NumLock wel aan?” vroeg een behulpzame vriendin.

“Ja, het numerieke toetsenbord is geschikt voor gebruik. Althans…dat lichtje erboven brandt. Is dat nou een teken van AAN of UIT? Ik weet dat nooit. Oh ja, AAN, anders zouden die andere tekens niet verschijnen. Jezus, waarom hebben mensen van die idioot moeilijke namen?”

“Verkeerde vraag. Zoek verder.”

“Ja, fout van mij. Sorry Yeşilgöz.”

Het maakte in feite niet uit dat een makkelijke toetsenbordcombinatie niet werkte. Ik vond, na te lang zoeken, een alternatief dat een iets grotere omweg vereiste, maar me wel bij mijn doel bracht. (Voor de andere zeikertjes onder ons: een druk op Win + R toverde de Run-prompt tevoorschijn. Daar kon ik ‘charmap’ invullen, wat de Character Map liet zien in elk font dat ik maar wilde. Daar kon ik de ş kopiëren en in mijn eigen tekst plakken.) Ziezo, dat was gebeurd.

Later wilde ik Yeşilgöz alsnog de schuld geven want er zou nog meer overbodig gedoe ontstaan.

“Niet toelaten” intervenieerde de verstandige vriendin weer.

“Als Yeşilgöz niet zo vaak in het nieuws was geweest, had ik nooit de behoefte gevoeld om over haar te schrijven en was mijn ş nooit een punt geweest. Nu heb ik minstens twee blogberichten aan haar gewijd en om haar naam correct te schrijven…”

“Ik beëindig dit gesprek.”

“Erdogan is ook een dictator.”

“Dat was het. De mazzel…”

Ja maar…het werd echt vervelend hoor. Had ik de moeite genomen om precies uit te vinden hoe ik die verdomde s-met-cedille kon oproepen – vertraging alom – zou het bovendien overbodig blijken!

Yeşilgöz was nog luidkeels aanwezig in de politiek, maar haar naam met cedille vond geen doorgang. Het behoorde niet tot de correcte Nederlandse spelling. Althans niet tot de punctuatie zoals een bekende kranten- en tijdschriftenuitgever die propageert. Dit leerde ik van een oud-journalist van De Gelderlander, die voor die krant op een zeker moment ook een heus stijlboek heeft geschreven. Met andere woorden: als hij niet wist wat de juiste schrijfwijze was, wie dan wel?

Met enige tegenzin deed ik dus precies wat hij voorschreef. Ik veranderde alle s’en met cedilles in gewone s’en en maakte daar braaf (en bozig) melding van:

“Ik heb alle Yesilgözen met haakjes een schop onder hun kont gegeven. En dat terwijl het zoveel tijd heeft gekost om op te zoeken hoe je s-cedille typt. Probeer maar, dan krijg je weer respect voor me.”

Hij schreef: “De ș zit gewoon onder de s hoor; je hoeft alleen de s maar ingedrukt te houden en je kunt kiezen.”

Ik: “Op je mobieltje ja. Ik werk achter m’n toetsenbord. Ik kan geen blogberichten op een mobieltje fabriceren.”

Hij: “Op een MacBook werkt het net zo.”

Stilte.

Ik: “Oh ja?” Stilte. “Tja, dat zou kunnen. Ik heb me als proletariër nooit met Macs ingelaten.”

Hij: “Voor proletariërs is het inderdaad behelpen.”

Ik: “Dus op een Mac-toetsenbord van een MacBook kun je gewoon die toetsen ingedrukt houden zoals op een mobieltje?”

Daar stokte het gesprek. En ik voelde een opborrelend vermoeden: had hij eigenlijk wel gelijk? De vraag bleef me achtervolgen als de appendix die ik mijn schaduw noem. En dus begon ik – koppig als ik misschien ben – aanvullend onderzoek te doen. Niet uit noodzaak, maar uit pure behoefte aan gerechtigheid (het wijsneuzerige equivalent van een middelvingertje in de lucht).

Wat blijkt: Ja, op macOS kun je speciale letters oproepen door een toets ingedrukt te houden; maar alleen als het systeem daarvoor is ingesteld. De standaard toetsenbordindeling van een Mac laat die ş namelijk helemaal niet zien. Daar kom je pas achter als je diep genoeg graaft, en ik groef natuurlijk diep (op zoek als ik was naar mijn gelijk). Ik las: ‘de pop-up met diakritische varianten verschijnt alleen als je de juiste input source hebt geactiveerd, zoals de Turkse layout of ABC-Extended.’

En hoogstwaarschijnlijk – ik durf zelfs te zeggen: met een mate van wetenschappelijke zekerheid – had mijn vriend die instelling niet. Met andere woorden: zijn zelfverzekerde ‘De ş zit gewoon onder de s hoor’, GETYPT OP ZIJN MOBIELTJE, maakte een bestudeerde indruk, maar zonder aangepaste Mac-instellingen is dat even waar als zeggen dat je “gewoon” Turks kunt praten als je maar hard genoeg probeert.

Pas toen overviel mij een gevoel van berusting. Misschien zelfs iets van superioriteit, al wil ik dat niet hardop toegeven. Onze vriendschap was niet gebroken; alleen licht beschadigd door een haakje onder een s waarover wij beiden struikelden, ieder op z’n eigen, irritant eigenzinnige, manier.

Uiteindelijk bleek die cedille slechts een detail. De ego’s erachter bezaten aanzienlijk meer overbodige aanhangsels.

Postscriptum:

Ik schreef dit stukje met een milde glimlach en met de warmte in mijn hart die ik koester voor Hans Gülpen: een Limburgse jongen met vier doopnamen en een achternaam die officieel twee bescheiden puntjes draagt. Dat trema heeft hij in de ruim dertig jaar dat hij redacteur was voor De Gelderlander echter nooit gebruikt. Toen zelfs de cedille in Yeşilgöz bij hem geen genade vond, begreep ik: voor Hans is overbodigheid geen detail, maar een ergernis van de hoogste orde. Des te wonderlijker vind ik het dat hij onvermoeibaar mijn pathetische epististels, met altijd wat slordigheden in de interpunctie, blijft lezen. Met dat in gedachten draag ik dit blogbericht met plezier (en een vleugje sardonisch genoegen) aan hem op.

Annex bij ‘Restjes verdelen’

Het zal waarschijnlijk zo’n vaart niet lopen, maar toch.

Enkele van mijn lezers vonden het niet zo prettig dat ik een mogelijke coalitie van D’66, CDA, VVD en Ja21 als democratie-ondermijnend afschilderde. Zij zijn van mening dat D’66 en CDA zich altijd zullen verzetten op het onverhoopte moment dat ook maar de schijn zou ontstaan dat de democratie zou worden uitgehold of dat er iets anders dreigde te gebeuren dat staatsrechtelijk niet in orde was. Wat de VVD betreft? Die partij krijgt van hen in haar huidige presentatie iets meer het nadeel van de twijfel (wat mij een verstandige benadering lijkt).

Naar mijn mening is er van het degelijke liberale fundament van de VVD onder Yesilgöz niet veel meer over. De liberale traditie binnen die partij is naar de achtergrond gedrukt. Het interne platform van de, over het algemeen, wat oudere garde, pleit voor de klassieke kernwaarden maar kabbelt een beetje op de achtergrond onder leiding van Klaas Dijkhoff. Ik geloof wel in Klaas, maar ja, die voert een fluistercampagne in een podcast met maar 4000 luisteraars of daaromtrent.

Waar liggen de kernpunten van deze onderstroming? Nadruk op individuele vrijheid, verantwoordelijkheid, rechtstatelijkheid enzovoort. Een koers die zich niet primair richt op populistische retoriek of enkel op hard rechts beleid, maar op de middenklasse (dat ik iemand daar, een beetje eng, het “goede volk” hoorde noemen) en op een vrijere samenleving (liberalisme pur sang). Die VVD staat kritisch tegenover samenwerking met partijen of stromingen die worden gezien als antidemocratisch of populistisch. Dijkhoff heeft dat expliciet uitgesproken. Maar helaas: Dijkhoff stond niet op de verkiezingslijst.

We moeten afwachten wat er gaat gebeuren. Ik hoop en denk dat Rob Jetten de lichte voorkeur die hij nu laat doorschemeren voor een brede middencoalitie met GroenLinks/PvdA ook zal verwezenlijken. Dan kunnen we een zucht slaken maar zal er overigens wel een ander probleem aan het licht komen, volgens mij. Als Jetten in de ogen van radicaal-rechtse vuilspuiers (let op, dit is een soort van pleonasme) straks ietsje linkser blijkt te zijn dan hij zich tijdens de verkiezingen heeft voorgedaan, zal hem hetzelfde overkomen als wat er met Timmermans, Sigrid Kaag en Job Cohen is gebeurd (moet ik dat nog uitleggen?).

Niettemin heb ik de gewraakte zin in mijn stukje aangepast en staat er nu het volgende: ‘Het kan heel goed zijn dat er straks een zetel wordt afgesnoept van de SP die dan naar D’66 gaat. Deze ene zetel zou een coalitie van D’66, VVD, CDA en Ja21 mogelijk kunnen maken (nu hangt die nog op 75 zetels). Een linkse partij zou in dat geval, geheel conform de democratische regels van restzeteltoekenning, een zetel hebben afgestaan aan een kabinet dat, naar de aard van rechtse coalities, de democratische waarden eerder in termen van orde en bestuur dan van gelijkheid en participatie zal interpreteren.’

Andere opties voor het beëindigen van die laatste zin waren – subtieler – ‘…een kabinet dat, zoals we van meer rechts georiënteerde regeringen kunnen verwachten, de democratische beginselen wellicht wat strakker in bestuurlijke termen uitlegt dan in sociale.’ Of, met een meer ironische ondertoon: ‘…een kabinet dat, geheel binnen democratische kaders, de nadruk wat minder legt op de breedte van die democratie dan op haar efficiëntie.’ Helaas waren niet al mijn lezers met zelfs deze uitgebreide keuze uit drie veranderingen, tevreden te stellen.

Het zij zo, verdere aanpassingen om hen een aangenamer leeservaring te verschaffen, zouden een ‘naar de mond praten’ zijn geworden, en dat moeten we hier niet hebben.

Restjes verdelen

Naschok voor de postbezorger (en een hard gelag voor de SP).

Ik heb vanochtend de moeite genomen om precies te begrijpen hoe het complexe systeem van restzetelverdeling werkt. Daarom ben ik nu bijna aan het eind van m’n Latijn. Eigenlijk zou ik terug naar bed moeten, maar ik zie het niet zitten om pas in de middag post te gaan bezorgen. Niet dat dit niet mag; een postbode heeft tot zeven uur ’s avonds de tijd om – plastisch uitgedrukt – ‘zijn zakken leeg te lopen’. Hoe dat werkt hoef ik niemand uit te leggen; je begint met volle fietstassen en eindigt met niets. Als alles is afgeleverd ga je moe maar opgeruimd naar huis.

Een postbode heeft een heerlijk overzichtelijk beroep. Maar het wordt wel laag betaald. Voor het afdwingen van betere arbeidsvoorwaarden was er altijd de SP. Laten we nooit vergeten dat de SP de arbeider echt gesteund heeft met raad en daad waar andere partijen aarzelden tussen idealen en belangen. Waar andere partijen hun beloftes vergaten, stond de SP nog schouder aan schouder met de werkvloer. Waar andere partijen afstand namen, bleef de SP dichtbij, met hart voor de gewone man. Waar andere partijen zich richtten naar Den Haag, bleef de SP luisteren naar de stemmen uit de straat. Waar andere partijen zwegen, sprak de SP met lef, met warmte, en met overtuiging.

Sommige mensen zitten echt op hun post te wachten. Ik vermoed dat het de meeste geadresseerden geen donder uitmaakt hoe laat er iets in hun bus valt, maar er zijn van die dagen, in het leven van iedere postontvanger, die een prompte bezorging vereisen. Daarom is het goed dat de postbode een vaste bezorgtijd aanhoudt en ook niet te laat van huis gaat. Ik kan meevoelen met mensen die van stiptheid op bezorggebied houden als ik denk aan de verdeling van restzetels. Ik word gek van het moeten wachten op de definitieve toekenning daarvan.

En dat terwijl er in het woord ‘restzetel’ toch een hele duidelijke indicatie zit dat we geduld moeten hebben omdat er alleen maar achteraf kan worden gekeken wie er recht op heeft. Nu ik dit schrijf valt mij plotseling in dat de ethymologische achtergrond van het woord ‘post’ ook iets in zich lijkt te hebben van ‘na’ of ‘achteraf’. Dat zou leuk zijn voor dit stukje want dan lijkt het rond (zoals er in mijn werkdag als postbezorger ook een aangename afronding zit). ‘Post’ in de zin van ‘na’ berust bij woorden als ‘postbode’ echter op een misverstand. Jammer dat ik op de valreep moeilijk moet gaan doen.

‘Post’ als voorzetsel of bijwoord in het Latijn betekent inderdaad ‘na’ of ‘achter’ (in tijd of ruimte). Dit is de wortel van Nederlandse en internationale woorden zoals postscriptum (na-schrift), postnataal (na de geboorte) en postdoctoraal (na het doctoraat). ‘Post’ in de zin van ‘brieven’ is echter niet het Latijnse ‘post’ in de zin van ‘na’. We hebben hier te maken met een klassiek voorbeeld van homonymie (woorden met dezelfde klank of spelling, maar een verschillende oorsprong en betekenis), waarbij de twee woorden toevallig beide teruggaan op het Latijn.

De etymologische achtergrond van het woord ‘post’ (in de zin van briefwisseling of postbezorging) gaat ook terug op het Latijn, maar posta is een afleiding van het Latijnse werkwoord pōnere, wat ‘plaatsen’ of ‘stellen’ betekent (met het voltooid deelwoord positum). De oorspronkelijke betekenis van posta of het Latijnse posita (of mansio posita / mutatio posita) was de plaats of het vastepunt waar postpaarden werden gewisseld, of waar koeriers gestationeerd waren langs een route. Dit waren dus de wisselstations of rustplaatsen voor de bodes en hun paarden.

Van deze betekenis van een vastgestelde plaats langs de route, ontwikkelde het woord zich later tot de koeriersdienst of het systeem van de ruiters die op vaste intervallen waren ‘geplaatst’, daarna tot het vervoer van de brieven en berichten zelf, en uiteindelijk tot de briefwisseling en de organisatie (posterijen) zoals we die nu kennen. Het woord is dus nauw verbonden met het idee van iets wat op een vaste plaats is gesteld langs een route, bedoeld voor het snelle vervoer van berichten. Nu bent u als lezer misschien aan het eind van uw Latijn.

Ik wil nog even wijzen op een speling van het lot die dingen, zoals hierboven beschreven, eerder verwarrender maken dan dat ze mooi op hun plaats vallen. Het kan heel goed zijn dat er straks een zetel wordt afgesnoept van de SP die dan naar D’66 gaat. Deze ene zetel zou een coalitie van D’66, VVD, CDA en Ja21 mogelijk kunnen maken (nu hangt die nog op 75 zetels). Een linkse partij zou in dat geval, geheel conform de democratische regels van restzeteltoekenning, een zetel hebben afgestaan aan een kabinet dat, naar de aard van rechtse coalities, de democratische waarden eerder in termen van orde en bestuur dan van gelijkheid en participatie zal interpreteren.

Dat is een hard gelag voor de SP waar deze ‘blogpost’ helaas niets aan kan veranderen.

Mowgli is terug onder de mensen

Wie Kaa de slang speelt in deze metafoor, lijkt me duidelijk.

Een spannende verkiezingsdag eindigde met een gezellige muziekavond. Gastvrouw Sophie had “in de roos gekozen”, zoals zij het trots formuleerde. Haar “mannetje” was “the man” met 26 zetels. Haar echte partner Floris installeerde z’n platenspelers zodat ieder van ons z’n favoriete LP en singletje kon laten horen (zo waren de spelregels). Ik kwam natuurlijk weer aanzeulen met dat grijsgedraaide Varagramalbum vol strijdliederen, gezongen door De Stem des Volks. Ingrid kapte mij een beetje bits af: “Doe eerst dat 78-toeren plaatje maar.” Haar Henk bracht mij helemaal tot zwijgen: “Wil je nou nog steeds demonstreren dat je De Internationale in de oude versie en de nieuwe versie kunt meezingen?” Bijna alle aanwezigen vielen hem bij. Ze vonden niet alleen ‘Ontwaakt, verworpenen der aarde’ maar ook ‘Hé joh, ze houden je d’r onder’ hopeloos ouderwets.

Mijn jungleboek had meer succes, vooral de B-zijde met ‘Ik ben Baloe de bruine beer, ik vind het berenleven beregoed.’ Dat sloot goed aan bij ‘het positieve verhaal’ en de ‘vrolijke uitstraling’ waarnaar de kiezer enorm op zoek was geweest deze ronde. De A-zijde eindigde ook heel opgeruimd en klonk de luisteraars als muziek in de oren, al werd er alleen maar op gesproken. Bij het belletje mocht je steeds de bladzijde omslaan in het bijgeleverde kinderboekje. Mowgli had eerst wel een groot conflict met Kaa de slang, maar het werd steeds duidelijker dat ze de negativiteit achter zich zouden laten. Tja, ze moesten wel. Of?

De vergelijking met de huidige politiek was iedereen duidelijk. In de Haagse jungle hangt de zware lucht van vervlogen verwachtingen en bestuurlijk wanbeleid. Rob Jetten, fris als een tropisch briesje met een zonnepaneel op zijn rug, treedt de donkerte van dat woud tegemoet. Het ligt vol verradelijke wortels waarover hij vroeg of laat zal struikelen. De bomen fluisteren over “brede samenwerking” en “nieuwe bestuurscultuur”. En daar, glanzend tussen de varens, ligt Dilan Yesilgöz; haar glimlach strak, haar blik berekenend. “Kom dichterbij, Rob,” sist ze, “we hebben hetzelfde doel: stabiliteit, redelijkheid, vooruitgang…” En zo begint het refrein van Disney’s Kaa opnieuw: “Geloof in mij…”

Jetten, die graag gelooft dat rationeel overleg de wereld kan redden, wiegt zachtjes mee op de melodie. Hij vergeet dat in de jungle niet de idealist overleeft, maar de slang die het langst stil blijft liggen. Terwijl hij nog nadenkt over een progressieve invulling van het woord “compromis”, is Yesilgöz al drie keer van koers veranderd. Ze heeft het kompas verkocht en is het morele noorden (dat ben ik, ahum) uit het zicht verloren. Disney’s Jungle Book is tenslotte een kinderfilm, en zo klinkt dit ook: vrolijk, hoopvol, tot Bagheera (Alexander Pechthold met een zucht van diep moreel ongemak?) tussenbeide komt en de betovering verbreekt. “Wakker worden, Rob,” bromt hij. “De slang eet niet omdat ze honger heeft, maar omdat het in haar natuur ligt.”

In Kipling’s oorspronkelijke boek is Kaa een wijze bondgenoot, maar die nuance gaat in deze Haagse bewerking verloren. Yesilgöz, de neoliberale variant, heeft de oude slang ingeruild voor iets nieuws: de glimmende huid van pragmatisme, waar niets aan blijft kleven; geen visie, geen schuld, geen zorg voor wie uit de boom (en toom) valt. Ze beweegt zich met het gemak van iemand die gelooft dat macht een vorm van natuurkunde is: wat boven ligt, hoort daar ook te blijven. Jetten, arme Mowgli, wil graag dat de jungle zich laat temmen. Maar tussen de sissende stemmen van de VVD, de verre tijger Shere Khan van extreemrechts, en de dof echoënde apenkreten van de talkshows en socials, is de kans klein dat hij er zonder krassen uitkomt. Misschien blijft hij overeind, misschien wordt hij ingesnoerd, maar één ding is zeker: in de jungle overleeft alleen wie leert dat de slang niet met argumenten, maar met afstand moet worden bejegend.

Ergens hoopt de kijker nog dat Rob, onze zonnige Mowgli van de polder, op een dag de betovering verbreekt en inziet: je kunt wel met een slang onderhandelen, maar nooit samen het bos regeren. Als deze coalitie ooit werkelijkheid wordt, zal Jetten ontdekken wat Kipling al wist: wie te dicht bij de slang wil regeren, eindigt niet in een verbond, maar in een wurggreep; met een glimlach die redelijkheid fluistert, en een politiek die intussen alles opslokt wat beweegt.

Conny Braam sprak

Maar over één ding was zij niet te spreken.

En ik maar hopen dat Conny Braam gedurende haar prilste jeugd in mijn huis had gewoond. Mevrouw Braam, de beroemde anti-apartheids activiste die begin jaren zeventig samen met vluchtelingen van het regime van Vorster een solidariteitsbeweging oprichtte die zich ontwikkelde tot een van de belangrijkste pijlers van het ANC. Helaas lag haar jeugd niet achter mijn voordeur, maar zes deuren verder. Ik weet dit van overbuurman R.. Hij schreef mij: ‘Op nr 27 woonden ze. Het Akzo pensioenfonds heeft die woningen ontwikkeld en de medewerkers konden ze huren. Als ze van baan veranderden mochten ze blijven wonen. In de jaren 60 konden mensen het huis kopen voor 15000 tot 24000 gulden.‘

Conny Braam: “Ben je al eens in de Beatrixstraat geweest? Mijn vader huurde daar een huis van de AKU. Het was piepklein. Ik krijg het nu nog benauwd als ik eraan denk. Ons huishouden, mijn ouders, twee broers en ik, was ook totaal naar binnen gekeerd. Niet opvallen, dat was het credo.”

Hoewel de huizen in mijn straat erg op elkaar lijken, is het rijtje waarin ik woon (35 t/m 61) van de Rooms-Katholieke kerk geweest, en dus ook in opdracht van die heilige moederparochie gebouwd. Dat vind ik een prettig gegeven: dat een atheïst en antimonarchist in een huis komt te wonen waar het bisdom de scepter zwaaide (via haar woningbouwvereniging St. Joseph). Alsof het lot mij een vorm van hypocrisie opdringt waarover ik moet nadenken. En het wordt nog interessanter. Dezelfde overbuurman wist mij te melden dat in mijn huis de familie Koetsier heeft gewoond, waarvan de vader kerkmeester was die onder andere toezicht moest houden tijdens de mis in de Sint Janskerk. Dat gebouw, met de proporties van een kathedraal, prijkt boven alles uit aan de noordoostkant van mijn straat.

Voordat ik over de functie van kerkmeester uitweid, en vooral over hoe Koetsier hier invulling aan gaf, eerst even terug naar Conny Braam. Als je weet dat onze doorgewinterde vrijheidsfanate zich in haar herinneringen uiterst negeatief uitlaat over haar vroege jaren in de Beatrixstraat, is het misschien gek dat ik het jammer vind dat ze niet bij mij heeft gewoond. Behalve strijdmadame ontwikkelde Conny zich ook tot een voortreffelijke schrijfster, die in haar memoires nauwelijks een vriendelijk woord reserveert voor haar tijd in Arnhem. Ik ben vastbesloten om al haar werk te lezen waarin die onwelgevallige jaren in volle glorie voorbij trekken. Een klein tipje van die sluier kreeg ik al voorgeschoteld in een interview dat Conny gaf aan een journalist van De Gelderlander.

Dit interessante stukje werd door R. mijn kant op gedirigeerd. Ik ben mijn straatgenoot alweer erkentelijk. (Ik werd trouwens ook heel aangenaam verrast door de naam van de interviewer van het krantenartikel; hij heet Hans Gülpen en ik beschouw hem als een vriend. In zijn artikelen laat hij de puntjes boven de U weg dus hij denkt dat hij de krant, in de meer dan dertig jaar dat hij daarvoor heeft gewerkt – als vaste kracht en freelancer – ‘een royale badkuip aan drukinkt’ heeft bespaard. Over Hans later meer.) Een ander aspect uit de mij toegestuurde informatie betreft de huisnummers 11 t/m 15. Die bestaan niet. Misschien was het de bedoeling bij het blok 5,7,9 boven- en benedenwoningen te bouwen. Op het kantoor van het Pensioenfonds wist men in ieder geval één ding heel zeker: er zou nooit een huis met nummer 13 mogen komen.

Niets menselijks was de stervelingen in mijn straat vreemd. Dat ze naar een prinses werd genoemd had natuurlijk te maken met loyaliteit en verbondenheid met het Huis van Oranje. Ook dat is een vorm emotionele projectie, oftewel een vertrouwen zonder bewijs. Nee, niet religieus, maar een gevoel van toewijding aan een instituut dat men niet rationeel hoefde te verklaren; de monarchie als symbool van morele standvastigheid, wat een bijna religieuze verering opriep. Oranjeloyaliteit is een soort van burgerlijk bijgeloof: een seculiere vorm van devotie, waarin koninklijke symbolen en rituelen de plaats innemen van traditionele religieuze vormen. Het koningshuis als iets heiligs, iets bovenmenselijks dat het land bijeenhoudt; dat lijkt sterk op religieus symbolisme: de vorst als moreel kompas, als symbool van continuïteit en nationale identiteit.

Wat ik maar zeggen wil: geloof, haat en bijgeloof tierden welig in mijn straatje. Jammer dat Conny Braam niet in mijn huis is opgegroeid; anders had ik kunnen beweren dat haar opstandige geest nu al bezit van me heeft genomen. Ach nee, laat maar; ik besef meteen dat zo’n gedachte ook weer iets van een geloof verraadt.

Drie kanaries in een kolenmijn

Waarom Meidas Touch onmisbaar is voor de Amerikaanse (en onze) democratie.

Als Nederlander met een – naar mijn mening – goede passieve beheersing van de Engelse taal, begrijp ik de Amerikaanse politiek beter dan ik kan verwoorden; voor dat laatste ben ik niet welsprekend genoeg. Ik kan alle nuances van politieke debatten moeiteloos volgen, maar als ik zelf het woord moest voeren, zou ik minder scherp en woordrijk overkomen dan ik wilde. Alleen al daarom ben ik onmachig om het lot van Amerika ook maar een jota te beïnvloeden. Ik onderga wat daar gebeurt met de radeloosheid van een waarnemer die slechts door een glazen wand mag toekijken, bewust van de impact van de huidige gebeurtenissen, maar gevangen in een afstand die onoverkomelijk lijkt.

Vanuit Europa zie ik het MeidasTouch Network als het scherpste wapen in de strijd om het discours over de democratie te heroveren.

Die taalbarrière doet niets af aan mijn zorgen over de staat van de democratie in de Verenigde Staten, die ik wel nog steeds als de hoeksteen van de westerse wereld beschouw. Vanuit mijn Europese perspectief is het cruciaal dat er krachten vrijkomen die zich actief verzetten tegen de erosie van democratische normen. En dat is precies waarom ik Meidas Touch Network zo ontzettend belangrijk vind. Voor mij is Meidas Touch veel meer dan alleen een progressief mediakanaal. Het is een digitale verdedigingslinie. Het netwerk, opgericht door de drie broers Ben, Brett en Jordy Meiselas, is ontstaan uit pure noodzaak en frustratie over de politieke chaos. Ze waren geen doorgewinterde politieke operatoren, maar een burgerrechtenadvocaat, een video-editor en een marketingexecutive die vonden dat ze moesten handelen.

De kracht van MTN ligt in hun compromisloze aanpak om het narratief terug te veroveren van de rechtse media. In een tijdperk waarin desinformatie zich met duizelingwekkende snelheid verspreidt, gebruiken zij de moderne mediatools – korte, virale video’s en podcasts – om op heldere en directe wijze te communiceren over de feiten en de gevaren. Ze stellen zichzelf niet op als partijpolitieke influencers, maar als verdedigers van de democratie. En eerlijk gezegd is dat voor mij in deze context hetzelfde. Ze doen wat traditionele media soms te langzaam doen of te voorzichtig: ze benoemen leugens als leugens. Hun content is scherp, gevat en vaak humoristisch, maar altijd met een serieuze, feitelijke ondertoon. Ze ontmaskeren de gaslighting van de MAGA-beweging en degenen die de verkiezingsuitslagen in twijfel trekken.

Als toeschouwer die de Amerikaanse democratie als een essentieel bolwerk beschouwt, zie ik Meidas Touch als een van de meest effectieve checks and balances in het informatietijdperk. Ze mobiliseren een publiek dat snakt naar eerlijke en duidelijke berichtgeving, en ze bieden een digitaal thuis voor mensen die de democratische principes willen verdedigen. Zonder zulke onverschrokken stemmen, die niet bang zijn om hun ongenoegen over de extremen aan de rechterflank luid en duidelijk te uiten, zou het publieke debat in de VS nog verder scheefgroeien. Daarom ben ik ervan overtuigd dat de broertjes Meiselas met hun netwerk een noodzakelijke en onmisbare rol spelen bij het bewaken van de Amerikaanse democratie. Ze geven de gewone burger een duidelijke stem en een krachtige tool in de strijd voor de waarheid. En dat is van onschatbare waarde.

Laten we proberen hun videokanaal naar 6 miljoen abonnees te brengen (op dit moment is dat 5,51M).

P.S.: We zien hoe politieke figuren die kritiek hebben op Trump steeds vaker doelwit worden van zijn retoriek en acties. Het is beangstigend om te bedenken wat er met het cruciale tegengeluid van de gebroeders Meiselas kan gebeuren. Als er iets gebeurt waardoor hun stem verstomd raakt, vrees ik dat dit het definitieve einde van de democratische waarden in de VS inluidt, waarmee de weg naar autocratie onder Trump definitief zou worden geplaveid. Hun veiligheid is, in zekere zin, de veiligheid van de Amerikaanse democratie zelf.

Excursie van een wannabe

De grensoverschrijdende idolatrie van een gedoodverfde dictator.

Mocht je het vergeten zijn: de leider van de Partij Voor de Vrijheid reisde ooit naar Rusland om een toespraak te houden in de Doema. Hij vond deze Kremlin-echozaal kennelijk geen ‘nepparlement’, een kwalificatie die hij regelmatig had gebezigd met betrekking tot het Nederlandse lagerhuis. Hij prees de façade van het Russische volk die je net zo goed ‘de democratie in dienstverband’, ‘het theater van de instemming’ of ‘de goedkeuringsfabriek van Poetin’ kunt noemen. Het leek hem een toonbeeld van orde en nationale trots.

Het bezoek van Wilders aan het ja-knikparlement in Rusland was, op z’n minst, controversieel. De man die zichzelf graag zag als aanvoerder van de cultus van de sterke leider bleek zelf een charismatische-leider-volgeling die in het applausbureau van de Russische machtspiramide even kon ervaren wat het is om toegejuicht te worden zonder tegenspraak. Een voorproefje, wellicht, van de wereld zoals hij die graag zou zien: veel geklap, geen vragen. Het moet een verademing zijn geweest: eindelijk een parlement dat niet intrumpeert, maar bevestigt.

Hij zei dat de NAVO zich moest terugtrekken uit Oost-Europa om de spanningen met Rusland te verminderen. Wilders’ toespraak werd door de Russische media met instemming ontvangen. De Russische minister van Buitenlandse Zaken noemde Wilders’ toespraak een “belangrijk signaal”. Dat was het ook, maar niet zoals Sergej Lavrov het bedoelde. Geert Wilders heeft gestemd tegen steun aan Oekraïne op meerdere momenten.

Op 25 februari 2022, de dag na de Russische invasie van Oekraïne, stemde de Tweede Kamer in met een motie van afkeuring tegen de Russische invasie. Wilders stemde tegen. Op 2 maart 2022 stemde de Tweede Kamer in met een motie om wapens te leveren aan Oekraïne. Wilders stemde tegen. Op 10 maart 2022 stemde de Tweede Kamer in met een motie om meer militaire steun te verlenen aan Oekraïne. Wilders stemde tegen. Hij heeft ook gestemd tegen andere resoluties en moties die steun aan Oekraïne behelsden.

Wilders is later teruggekomen van zijn openlijke bewondering voor Poetin. De oorlog in Oekraïne dwong tot een herijking van zijn houding. De sympathie voor de Russische leider, ooit verpakt in retoriek over “begrip” en “evenwicht”, werd plots een lastige erfenis. Schoorvoetend koos hij de zijde van de NAVO en sprak hij zich, zij het laat en zonder overtuiging, uit voor steun aan Oekraïne. Het was geen ommekeer die voortkwam uit inzicht, maar uit noodzaak; geen besef van morele grenzen, eerder een strategische correctie in het licht van het onvermijdelijke.

Zijn fascinatie voor de sterke man is nooit verdwenen. Ze verplaatste zich slechts van het Kremlin naar Boedapest, van Poetin naar Orbán; een geestverwant die zich graag tooit met de mantel van traditie en nationale soevereiniteit, terwijl hij intussen de rechtsstaat vakkundig afbreekt. Wilders noemde hem herhaaldelijk “een echte leider”, iemand die zijn land “terugneemt”, alsof macht pas legitiem wordt wanneer ze zich onttrekt aan controle. In zijn welwillende woorden over andere autocraten klinkt diezelfde ondertoon door: een heimelijke bewondering voor degenen die ongestoord kunnen regeren, zonder de last van tegenspraak of debat.

In die zin lijkt Wilders op Trump: beiden beweren de stem van het volk te zijn, maar dulden het volk slechts zolang het applaudisseert. Hun geloof in de democratie is voorwaardelijk: ze omarmen haar als podium, niet als principe. En telkens wanneer ze zich gedwongen zien partij te kiezen voor het Westen, voor de NAVO of voor het recht, doen ze dat met hoorbare tegenzin, alsof vrijheid een noodzakelijk kwaad is. Achter hun lofzangen op nationale soevereiniteit, schuilt een diep wantrouwen jegens pluraliteit. Wat hen aantrekt in het autoritaire model, is de illusie dat orde kan bestaan zonder overleg, dat leiderschap sterker is dan twijfel, en dat de wereld eenvoudiger wordt als men haar reduceert tot blinde gehoorzaamheid van onderdanen.

We leven in een staat waarin democratische vertegenwoordiging en recht elkaar in evenwicht houden. Deze rechtsstatelijke parlementaire democratie wordt door Wilders niet geëerbiedigd. Zijn uitspraken en standpunten tasten de fundamentele rechten en vrijheden van burgers aan. Ze kunnen leiden tot een toename van discriminatie en haatspraak, en ze kunnen de democratie ondermijnen.

Zelfcensuur onder dwang

De psychologische en financiële terreur die critici van Trump de mond snoert.

Wat een droevig nieuws is dit. Ik hoorde het en het sloeg in als een bom, niet alleen vanwege het verlies van twee waardevolle stemmen, maar vooral vanwege de onderliggende motivering. De podcast Shrinking Trump stopt. De makers, psychologen John Gartner en Harry Segal, voelen zich genoodzaakt de stekker eruit te trekken, om een reden die een rilling door mijn hart jaagt: ze moeten vrezen voor vervolging en kunnen, mocht het zover komen, de proceskosten niet dragen.

Dat de makers zichzelf het zwijgen opleggen uit angst, nog voordat er een officiële aanklacht is, legt de focus op de gevaarlijke aard van de intimidatie. Dit benadrukt het meest verontrustende element: het is een actie uit anticipatie. Daardoor wordt het een vorm van zelfcensuur onder dwang. Dit is hoe een bedreigde democratie haar kritische stemmen systematisch de nek omdraait. Het misbruik van juridische procedures is de nieuwe tactiek om de persvrijheid te muilkorven. Preventief moeten stoppen met het louter uitspreken van je mening, dat is toch wel het ergste.

Dit is de rauwe, onverbloemde realiteit die we nu onder ogen moeten zien. Het is niet langer een hypothetisch gevaar; het is acuut. Een regering, of een politieke beweging met de intentie de democratie te ondermijnen, gebruikt de rechtspraak als wapen. Kritiek uiten wordt een financieel risico, een potentieel bankroet. Het gaat hier niet om een gerechtvaardigde vervolging vanwege een misdrijf, maar om het intimideren en monddood maken van critici door de dreiging van eindeloze en onbetaalbare juridische procedures.

En dat is precies waar de schoen wringt en waarom ik zo’n enorme zwaarte voel. Het feit dat je jezelf preventief het zwijgen op moet leggen, uit anticipatie op een dreiging die alleen al door haar bestaan zo intimiderend is dat ze haar doel bereikt. Er is nog geen dagvaarding de deur uit, er is nog geen officier van justitie in actie gekomen, en toch zijn de stemmen al verstomd. Dit is de sluipende gifbeker van onvrijheid. Het is een demonstratie van hoe een klimaat van angst, gecreëerd door de dreiging van de staat of machtige individuen, de vrijheid van meningsuiting aan het wurgen is.

Shrinking Trump was meer dan een podcast; het was een psychologische analyse, een poging om zin te geven aan de chaos, en een daad van burgerlijke moed van twee geleerden. De droeve laatste aflevering markeert niet alleen het einde van hun programma, maar ook een ‘tipping point’ in de strijd voor de democratie. Als zelfs de angst voor juridische kosten ons al dwingt tot stilte, wat is dan nog de waarde van de vrijheid van meningsuiting? Dit is een wake-up call, een bewijs dat de democratie niet alleen sterft in duistere dictaturen, maar ook langzaam wordt uitgehold in het volle daglicht door het wapen van de onbetaalbare rechtsprocedure.

We zijn weer twee stemmen armer. Ik vrees dat het niet de laatsten zullen zijn.